مديريت بهره وری و استفاده از سيستم حمل و نقل هوشمند (ITS)
خانم نیری
فهرست مطالب
1. بهره وری
2. تعریف بهره وری
3. مدیریت بهره وری و راهکارهای ارتقای بهره وری  در کارکنان
4. تسریع رشد و توسعه حمل و نقل ریلی با بهره گیری از سیستم هوشمند
بهره وری

مقدمه

استفاده بهتر از منابع یا افزایش ستاده ها در برابر کاهش یا ثابت ماندن داده ها و یا کاهش هزینه و در مقابل آن افزایش درآمد که باید لازم و ملزوم یکدیگر باشند همه و همه از جمله تعاریفی هستند که برای این واژه مطرح می شوند.

مسئله بهره وری ( Productivity ) و یا استفاده بهتر از منابع در جهت تحصیل اهداف از جمله مباحث پر طرفداری است که از نیمه دوم قرن بیستم به طور گسترده در سطح اقتصاد بین الملل مورد توجه قرار گرفت و بدان پرداخته شد.  برای واژه بهره وری تعاریف فراوانی وجود دارد .استفاده بهتر از منابع یا افزایش ستاده ها در برابر کاهش یا ثابت ماندن داده ها و یا کاهش هزینه و در مقابل آن افزایش درآمد که باید لازم و ملزوم یکدیگر باشند همه و همه از جمله تعاریفی هستند که برای این واژه مطرح می شوند.  اما مناسبتر است اینبار به جای شناخت نوع سیاستها و مدلهای بهره وری که هم کم نیستند و هم در فضای اقتصادی و مدیریتی کشور کم بدانها پرداخت نمی شود کمی به خود واژه بهره وری و فرهنگ آن در جامعه در حال توسعه ای چون ایران بپردازیم. اشاره ای هر چند کوتاه و شاید ناپخته که می تواند به روشن شدن برخی جنبه های مبهمی بپردازد که من فکر می کنم در کشور ما کمتر بدانها پرداخته شده است و البته دلیل اصلی عدم رشد و بهره وری هم در کشور در سالهای اخیر و حتی رشد منفی آن شاید بدان سبب می باشد. اما برای آشنایی خواننده گرامی به طور کلی سه مدل مهمی اصلی در سطح بین الملل جهت اعمال سیاستهای بهره ورانه و به طور کلی تعالی سازمانی مطرح می باشد و مورد توجه قرار می کیرد که عبارتند از: [۱] ۱_ مدل مالکوم بالدریچ (Malcolm Baldridge Model ) یا مدل آمریکایی که در قالب جایزه ای به همین نام از سال ۱۹۸۷ در آمریکا طراحی شد و سه هدف اصلی کمک به ۱- ۱: افزایش عملکرد ها و افزایش توانمندیها. ۱- ۲: افزایش توان رقابتی و از سوی دیگر تعامل بیشتر و بهتر میان شرکتهای آمریکایی . ۱- ۳: ایجاد ابزار های مدیریتی با هدف پیاده سازی آموزشها و بر نامه ریزیها . نمره نهایی این مدل ۱۰۰۰ می باشد که به گونه ای مشخص در جداولی مشخص شده است. ۲- مدل دمینگ (Deming Model ) مدل دمینگ یا مدل ژاپنی که در سال ۱۹۵۰ و با دعوت ژاپنی ها از دکتر ادوارد دمینگ آمریکایی و مطالعات صورت گرفته ارائه شد. چهار راهبرد اصلی مدل دمینگ عبارتند از : ۲- ۱ : برنامه ریزی ( Planinig ) ۲-۲ : اجرا ( Do) ۲-۳ : بازبینی ( Check ) ۲- ۴ : اقدام ( Action ) و یا به طور خلاصه (PDCA ). این جایزه به طور کلی یکی از مهمترین عوامل کنترل و ارتقاء کیفیت در سازمانهای ژاپنی می باشد .
۳- مدل (EFQM ) (European Foundation of Quality Management) مدلی با خواستگاه اروپایی و ارائه شده در سال ۱۹۸۹ با زیر مدلی به نام ( SME) برای سازمانهای کوچکتر . این مدل بر ۹ معیار استوار است که ۵ تای آن معیارهای توانمند سازی و ۴ تای دیگر آن معیارهای نتایج می باشند. اما در ایران به طور کاربردی و موردی و حتی جامع و کلی به این مدلها و دیگر مدلهای مدیریتی که در رده های پایینتری قرار دارند چون مدلهای مدیریت کیفیت (ISO ها و یا حتی TQM ( و حتی مدلهایی با پایه های فرهنگی و اعتقادی چون کایزن زیاد پرداخته شده است و مطالب و تحقیقات و اظهار نظر های فراوانی در این زمینه ها صورت گرفته و منتشر شده است.
حتی موسساتی نیز در ایران چون موسسه مطالعات بهره وری منابع انسانی نسبت به انتخاب و مدل سازی مدلی چون EFQM در ایران و برای سازمانهای ایرانی اقدام کرده و جایزه ای هم تحت عنوان جایزه ملی بهره وری در ایران در قالب عملیاتی کردن این مدل به صورت سالانه به سازمانهایی که توانسته اند این مدل را به نحوه بهتری اعمال کنند اعطا می گردد. اما خارج ار بحث در باب دلایل انتخاب این مدل در ایران و انتخاب نشدن مدلهای دیگر و انگیزه ها و اهدافی که در پس این انتخاب نهفته است موضوعاتی قابل طرح و بررسی است که به نظر می رسد به دلیل آنکه بسیار واضح و روشن به نظر می رسند بسیار کم مورد توجه و بررسی قرار گرفته اند. خود واژه بهره وری به عنوان تنها یک واژه همراه با دیگر همراهان و هم مسلکان علمیش راه خود را به درون جامعه و اقتصاد ما باز کرده است . البته مطمئنا در این جا قصد طرح مباحثی مطرح و رایج چون وارداتی بودن علم و دانش و تکنولوژی در ایران و به طور کلی همه چیز در جامعه امروز ما ندارم زیرا دیدگاه مولد صرف بودن هم این روزها با رشد سر سام آور علم در سطح جوامع و محدود بودن امکانات و حتی منابع انسانی به عنوان منشاء علم و اندیشه محکوم به شکست است. اما از این واقعیت نمی توان گذشت که بهره وری نه به عنوان یک فرهنگ که به عنوان یک ابزار در جامعه ما شناخته شده است. از سوی دیگر آنچه باعث آن شده است که بهره وری نتواند حتی نقش ابزاری خود را هم به نحو احسن انجام دهد محدود شدن آن به عنوان یک ابزار اختصاصی برای یک بخش از جامعه که همان صنعت و تا حدودی مدیریت است می باشد . علت هم آنست که چون موضوع از خارج وارد شده است تنها مورد استفاده همان بخشهای وارد کننده قرار گرفته است و به دیگر بخشهای جامعه تسری نیافته است. به طور کلی در جوامع بشری موضوعاتی چون اندیشه و تفکرات زمانی رشد و توسعه و تکامل می یابند که خواستگاه درونی داشته باشند و یا در صورت وارداتی بودن هم همزادی و شباهت مناسبی با جامعه هدف و فرهنگ آن داشته باشند و همچنین نیاز به آن موضوع به عنوان یک واقعیت در جامعه مقصد نهادینه شده باشد.

تعريف بهره وری

در هر فعاليتى از دو سوى منابع استفاده مىشود.
«منابع مادى» نظير مواد اوليه، منابع طبيعى و سرمايه فيزيکي و منابع انسانى يعنى نيروى جسمى و فکرى انسان.
در يک تعريف ساده بهرهورى در حقيقت نسبت منابع ستاده يا بهدست آمده به منابع داده يا مصرف شده مىباشد. البته مقوله بهرهورى به همين جا ختم نمىشود، بلکه بهرهورى مىتواند چند حالت به قرار ذيل داشته باشد:
- اگر توليد کالا و يا خدمات يعنى ستادهها از مرحلهاى به بعد بيش از اندازه و نسبت منابع مصرف شده در توليد هر واحد کالا و يا خدمات يعنى دادهها افزايش يابند، پديده بهرهورى به نسبت ستاده به داده حاصل شده است.
- حالت ديگر اگر ميزان ستاده در فرآيندى ثابت باشد ليکن ميزان منابع داده يا مصرف شده کاهش يابد، به نسبت ميزان کاهش دادهها، بهرهورى تحقق يافته است. در اين وضعيت واحدهائى از منابع مصرفى مواد اوليه، سرمايه يا منابع انساني آزاد مىشوند که مىتوان از آنها در فرآيند ديگرى استفاده کرد.

بهرهورى فعاليتى هوشمندانه و دقيق و برنامهريزى شده است که بتواند هر اندازه نسبت ستاده به داده را افزايش دهد. بهعبارت ديگر بهرهوري، به معنى استفاده بهينه و مطلوب از منابع مادى و انسانى است.
بهرهوري، در حقيقت شاخص عمده و اساسى در ارتقاء توانمندى انسانها، سازمانها، ملتها و جامعه بشرى در باز توليد نعمات مادى و فرآوردههاى فرهنگى و معنوى بهحساب مىآيد.
در کنفرانس بينالمللى کار، بهرهورى بهعنوان يک اصل اساسى در بهبود توليد و در خدمت بهتر مردم تعريف شد .

مديريت بهره وری و راهکارهای افزايش بهره وری در کارکنان

مقدمه
برقراری ارتباط سازنده و صمیمی بین مدیریت و كاركنان ابزار مهمی برای پویایی هر سازمان است، چرا كه سازمان و كاركنان، لازم و ملزوم یكدیگرند و مدیریت باید محیطی را به وجود آورد كه كاركنان، سازمان را به عنوان خانه دوم خود تلقی كنند و با میل و رغبت به كار ادامه دهند.دوران زور و فشار و سختگیری برای پیش بردن كارهای روزانه سپری شده و تاثیر منفی بر روی كارآیی افراد خواهد گذاشت.
در اولین دهه هزاره سوم، انسان با چالشها و فرصتهای جدیدیروبه روست. در چند دهه گذشته بشر به سطح بالایی از توسعه دست یافته است؛ اما هنوز فضاهای بسیاری برای پیشرفت وجود دارد. بهره وری سنگ بنای جهش اقتصادی و توسعه كشورها است.
گروهی از جامعه شناسان و كارشناسان امور اقتصادی بر این باورند كه در زمان ما، تاثیرگذارترین و مهمترین عامل در كسب و كار، افزایش جمعیت نیست؛ بلكه كاهش جمعیت در بسیاری از كشورهای پیشرفته است. بر اساس پیش بینی اتحادیه اروپا، جمعیت ۶۰ میلیونی ایتالیا در پنجاه سال آینده به ۴۰ میلیون نفر كاهش خواهد یافت.
در امریكا تا سال ۲۰۳۱ ، میزان سن
۲۰ درصد مردم معادل ۶۵ سال یا بیشتر خواهد بود و بیش از ۶۱ میلیون نفر بازنشسته می شوند،كمبود نیروی كار در آمریكا تا سال ۲۰۲۱ ، بیش از ۱۹ میلیون نفر و تا سال ۲۰۳۱ ، بیش از ۳۵ میلیون نفر خواهد شد.در چنین شرایطی یكی از راههای حفظ جایگاه رقابتی برای كشورها، توجه بیشتر به بهره وری از طریق تبدیل برتری »كمّی « به برتری » كیفی « است.
در حال حاضر جهانی شدن نیز موضوعی است كه در تحلیلهای اقتصادی - اجتماعی پایه بنیادین مباحث است. سازمانهای كوچك و واحدهای خدماتی كه تا كنون غیر تجاری تلقی می شدند اكنون وارد بازار رقابت جهانی شده اند، همكاری بین شركت های بزرگ بین المللی و سازمانهای كوچك محلی افزایش یافته است. جهانی شدن با سیال كردن منابع و حذف موانع كارآیی به ارتقای قابلیتها و افزایش كارآیی سازمانها منجر می شود. رقبای بین المللی در بسیاری از كشورهای در حال توسعه حضور یافته اند و این امر موجب توانمندسازی بیشتر شركت ها وسازمانها شده است. این مسائل نشاندهنده نیاز به توجه بیشتر و دقیقتر به بهره وری و ارائه راهكارهای عملی در راستای ارتقای آن است.
در ایران نیز برخی از صنایع كشور طی سالهای اخیر رشد بسیار بالایی داشته و در زمینه های گوناگونی به خودكفایی رسیده اند؛ از سوی دیگر پدیده جهانی شدن كه به زودی مرزهای كشور مارا نیز در خواهد نوردیدو رشد بالای صنعت كه منجربه ظهور شركتهای متعدد ودر نتیجه تشدید رقابت شده است، توجه به بهره وری به عنوان سنگ بنای توسعه را، بیش از پیش مورد توجه قرارمی دهد.
باید توجه داشت كه مفهوم بهره وری فراتر از » بازده « است و حوزه آن چنان گسترده شده است كه مفاهیمی همچون اشتغال زایی، امنیت شغلی، بهبود كیفیت زندگی،حفظ محیط زیست، منابع و... را نیز در برمی گیرد. این رویكرد جامع به بهره وری بدین معنی است كه وقتی شركتی برنامه ها و راهكارهایی را برای بهبود بهره وری به اجرا می گذارد، آثار آن فراسوی آن شركت را نیز در برخواهد گرفت.
• در سازمانهای موفق ...
همه كاركنان اهداف سازمان را می شناسند.
همه تلاشها برای تحقق اهداف انجام می گیرند.
منابع اطلاعاتی كافی در دسترس است.
نیروی انسانی سازمان با ساختار آن تناسب دارد.
ساختار سازمان با اهدف متناسب است.
پاداش مناسب به افراد داده می شود.
ارتباطات درون سازمانی كافی و مناسب است.
رقابت سازنده بین افراد وجود دارد.
به نظرات كاركنان به اندازه كافی توجه می شود.
ارتباطات برون سازمانی در وضعیت مطلوبی قراردارد.
همیاری و همكاری در سازمان، یك ارزش است.
سازمان برای پرورش استعدادها برنامه دارد.
رضایت مراجعان سازمان مورد توجه قرارمی گیرد.
همه فعالیتهایی كه انجام می شود ضروری است.
تلفات و ضایعات نزدیك به صفر است.
• خانه دوم
برقراری ارتباط سازنده و صمیمی بین مدیریت و كاركنان ابزار مهمی برای پویایی هر سازمان است، چرا كه سازمان و كاركنان، لازم و ملزوم یكدیگرند و مدیریت باید محیطی را به وجود آورد كه كاركنان، سازمان را به عنوان خانه دوم خود تلقی كنند و با میل و رغبت به كار ادامه دهند.
• دوران زور و فشار و سختگیری برای پیش بردن كارهای روزانه سپری شده و تاثیر منفی بر روی كارآیی افراد خواهد گذاشت. در این میان مدیری موفق است كه كارها را با همكاری كاركنان انجام دهد؛ برای این منظور تلاش هر چه بیشتر برای برقراری رابطه عاطفی مناسب با كاركنان، به منزله برداشتن گامی موثر در رسیدن به هدف خواهد بود.
مدیریت بر مبنای ...
می گویند مدیریت، یا قدرت می خواهد یا تدبیر.
در واقع مدیریت هم قدرت می خواهد و هم تدبیر؛ اما مدیر با تدبیر كمتر از قدرت استفاده می كند.
بجای آنكه به زور بخشهای مختلف و كاركنان را به كاروادارد، با ایجاد علاقه، رقابت و انگیزه این كار را می كند.
به جای آنكه خطاكاران را تنبیه كند، زمینه ایجاد خطا را از بین می برد.به جای آنكه در تمام امور و تصمیمات دخالت كرده و پیگیری كند، سیستمی صحیح برای آن طراحی می كند.
اما مدیری كه تدبیر كافی و توان لازم برای ایجاد رقابت، علاقه، انگیزه، زمینه سازی، طراحی سیستم و غیره را ندارد،ناچار است با زور و فشار و كنترل های مستقیم و پیگیریهای دایم، سازمان را در راستای اهداف نگهدارد.
• كوله بار مشكلات
بعضی مدیران معتقدند كه كاركنان باید مشكلات خود را مانند كوله باری شخصی، كنار درب ورودی سازمان به زمین بگذارند و پس از پایان كار دوباره باخود حمل كنند.اما چنین تصور مكانیكی از انسان، پیامدهای زیانباری را برای سازمان به دنبال خواهد داشت.
• ۹ فرمان برای ارتقای بهره وری
۱- وجود یك استراتژی دقیق ملی برای توسعه
۲- ایجاد روش ها و سیستمهای كارآمد برای جذب سرمایه
۳- رشد و تثبیت تكنولوژی مورد نیاز
۴- مدیریت هوشمندانه و توانمند
۵- برنامه ریزی دقیق برای آموزش و ارتقای مهارتهای نیروی انسانی
۶- ایجاد روحیه همكاری و كار گروهی
۷- ایجاد و گسترش فرهنگ مناسب كار صنعتی
۸- بهبود كیفیت كار گروهی و جدیت در كار
۹- ایجاد احساس ازخود دانستن كار توسط نیروی كار
• كارگر متفكر
در كمپانی تویوتا، تكنولوژی جدید در مدت ۳ روز پیاده و استاندارد شده و خط تولید نیز ظرف ۳ دقیقه عوض می شود.این موفقیت در سایه آموزش افراد و تبدیل »كارگر« به یك »متفكر« به دست آمده است.
• روانشناسی صنعتی
ارتباط خوب و سازنده بین مدیریت و كاركنان تاثیر مهمی درافزایش بهره وری نیروی كار خواهد داشت. زیرا روحیه و شخصیت هر كس مختص به خودش بوده و تا حدودی به ژنتیك او وابسته است و نمی توان خلق و خوی فردی را به راحتی تغییر داد. در اینجاست كه نقش با اهمیت روانشناسی صنعتی به كمك یك واحد كاری می آیدو با ابزارهایی كه در دست دارد عوامل موثر بر روی شاخص را مطالعه و مواردی را كه روی افزایش بازدهی فرد موثر است شناسایی می كند و شغلهایی رابه وی توصیه میكند كه توانایی و قابلیت فرد در آنها احساس می شود
• . خوب،خوب،خوب،
مردمی كه به تاریخ خود افتخار می كنند، گذشتگان خوبی داشته اند.
مردمی كه به وضع موجود خود افتخار می كنند، پدران و مادران خوبی داشته اند.
مردمی كه به فردای درخشان خود افتخار می كنند، خودشان مردم خوبی هستند
. ایران سرزمین نعمت و بركت
ایران كشوری است سرشار از نعمت و منابع بی پایان. از جمله این منابع، انرژیهای حاصل از آب،باد وخورشید است،ولی ما به جای استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر،پاك و بدون آلودگی كه می توان با مهار آب و بهره گیری از خورشید و باد به دست آورد، به منابع محدود و پایان پذیر نفت چشم دوخته و آنرا می سوزانیم... و هیچ توجهی نداریم كه آنچه می سوزد هرگز بر نمی گردد،زیرا سرمایه های تجدیدناپذیرجامعه را مصرف می كنیم.
• ابتكار
ابتكار ونوآوری یعنی توان ایجاد تغییر و یا انجام كاری كه تا كنون كسی انجام نداده است. اگربه اطراف خود با دقت نگاه كنیم.فعالیت های جدیدی به فكر ما خواهد رسید كه می تواند تاثیر مثبتی در محیط كار و زندگی ما و دیگران داشته باشد.هركسی به سادگی می تواند یك نوآور باشد البته اگر دقیق، پویا و پژوهشگر باشد.
• زندگی در سه دوران
زندگی هرفرد از بدو تولد تا پایان عمر به سه دوره قابل تقسیم است:
۱- از تولد تا شروع فعالیت و ورود به بازاركار، در این دوره فرد فقط مصرف كننده است، یعنی از حاصل دسترنج دیگران برای وی هزینه می شود.
۲- ورود به بازار كار و دوران فعالیت. در این دوره فرد هم مصرف كننده است و هم تولید كننده.
۳- دوران كهولت و بازنشستگی، در این دوره، افراد معمولاً بیشتر مصرف كننده هستند تا تولید كننده.
نتیجه اینكه در دوران دوم زندگی حداقل باید معادل مصرف تمام طول زندگی، تولید كنیم.
به راستی ما در زمان فعالیت و حضور در بازار كار چقدر تولید می كنیم؟ و این تولید چه نسبتی با مصرف ما در طول زندگیمان دارد؟ این پاسخ هر چه باشد، نمایانگر انتظارات واقعی ما از رشد و توسعه كشور است.
• رضایت مشتری
در بررسی ۳ هزار شركت آمریكایی كه توسط موسسه برنامه ریزی استراتژیك بازرگانی دانشگاه هاروارد انجام شد، سهم بازار شركتهایی كه مشتریان آنها از محصولاتشان رضایت دارند، سالانه ۶درصد افزایش یافته است.
• استاندارد محیط كار
نیروی كار باید از كارخود لذت برده و نسبت به آن احساس تعلق كند.در این صورت بهره وری آن افزایش می یابد.محیط كار یكی از عوامل موثر در این زمینه است.انسان از راه حواس، از آنچه كه در اطرافش می گذرد تاثیر می پذیردو اگر محیط كار او دارای وضعیت نامناسبی باشد قطعاً بر بهره وری او تأثیر منفی خواهد گذاشت. عواملی مانند آلودگی، سروصدای اضافی، همكاران نامناسب، فضای ناهمگون و... از این جمله اند.
• تعریف كیفیت
هر كشور و یا هر موسسه ای برای خود تعریفی از كیفیت دارد كه نشانگر دیدگاه خاصی نسبت به این موضوع است و براساس همان دیدگاه، برنامه ریزی و طراحی سیستم را انجام می دهد.
جوران، یكی از دانشمندان آمریكایی و متخصص مدیریت كیفیت، كیفیت را »مناسب بودن برای استفاده« تعریف می كند؛ یا تعریف آقای ایشی كاوا،یكی از بنیانگذاران دیدگاههای مدیریت كیفیت ژاپنی،»رضایت مشتری« است.
به همین ترتیب شركتهای مختلف هم تعاریفی خاص خود دارندكه اگر تمام واژه نامه ها را هم جستجو كنیم این تعاریف را برای كیفیت پیدا نمی كنیم. برای مثال واژه نامه آكسفورد برای معنی كیفیت نوشته است »درجه خوبی«.
تعریف شركت شما از كیفیت چیست؟!
• كیفیت رایگان است
بهبود كیفیت می تواند رایگان باشد، چگونه ؟!...
كافی است مخارج اضافی ناشی از عدم انجام درست كارها را، در مرحله اول، صرف ارتقای كیفیت كنیم.در بسیاری از مواقع هزینه های ناشی از بی كیفیتی، بیش از هزینه كردن برای ارتقای كیفیت خواهد بود.
• انگیزه
»انگیزه « پرقدرت ترین موتوری است كه تا كنون بشر شناخته است و بهترین سوخت برای این موتور، امید، شادی، همكاری، احترام و محرك های مالی است.
از این دیدگاه مدیران آینده نگر ایرانی! از همین امروز به فكر بالابردن انگیزه در میان كاركنان خود باشید.
مشتری...
محصولات ارزان قیمت،
تولید كنندگان قابل اعتماد،
پاسخ سریع به تقاضا،
محصولات با كیفیت بالا،
خدمات قبل و بعد از فروش،
ومحصولات جدیدتر، سرعت تحویل بیشتر می خواهد.
• عملكرد
انسانهای موفق را ...
نه به آنچه كه در ذهن دارند،
نه به آنچه كه به زبان می آورند،
و نه به آنچه كه شروع می كنند، می شناسند؛
بلكه آنها را...
به آنچه كه به پایان می رسانند، می شناسند.

تسريع رشد و توسعه حمل و نقل ريلی با بهره گيری از سيستم حمل و نقل هوشمند  ( ITS)
مقدمه
نقش حمل و نقل، نقش واسطه ای میان بخشهای اقتصادی و اجتماعی درون و برون کشوری است که در صورت عبور از مرحله شناخت، تحقیقات و با برنامه ریزی صحیح، ضمن به حداقل رساندن ریسک تاثیرات منفی بر صنعت حمل و نقل، می تواند باعث ایجاد رشد و توسعه اقتصادی _ اجتماعی گردد.

بحث سیستم حمل و نقل هوشمند در کشورمان، ایران، مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است.
چنانکه اکثر سازمانهای دولتی و شرکتهای خصوصی به نوعی سعی دارند سهمی در این بخش اقتصادی نوپا که جزو بخشهای تکمیلی صنعت حمل و نقل است، داشته باشند.
همواره باید این مورد مهم را مد نظر قرار داد که داشتن سهمی از هر یک از بخشهای اقتصادی کشور، نیازمند داشتن تخصص در زمینه مربوطه است و قبل از ارائه هرگونه طرح و اجرا کردن آن، باید مراحل اولیه که شامل بررسی و شناخت زیر ساختها، امکانات، نیازها، تنگناها، محدودیتها و غیره است، طی شود. مهمترین موردی که معمولاً در کشورهای در حال توسعه به فراموشی سپرده میشود ارزیابی میزان اطلاعات موجود در رابطه با موضوع و نیازشناسی اطلاعاتی بخش است.
● ارتباط اقتصاد و حمل و نقل
اگر بنگاههای اقتصادی کشور را قلب، رگها را بخش حمل و نقل، سیستم اطلاع رسانی را اعصاب و مدیریت سیستم را مغز انسان فرض کنیم، برای سلامت بدن، این بخشها باید فعالیت کارا و منسجمی داشته باشند، اما اگر قلب تولید ننماید، رگها حمل و نقل کالا و خدمات را بدرستی انجام ندهند و از طرفی کل سیستم اطلاع رسانی و مدیریت کارایی نداشته باشد، نمی توان انتظار داشت بدن، که در نقش کشور است، اقتصاد سالمی داشته باشد.
اقتصاد شامل بخشهای متنوعی است که یکی از مهمترین آنها بخش حمل و نقل می باشد ولی بدلیل حاکم شدن اقتصاد تک محصولی (نفت)، سایر بخشهای اقتصادی کشور مورد بی مهری واقع شده اند، در حالی که تقویت و بازسازی بخش حمل و نقل با کمک روشهای نوین و هوشمند حمل و نقل (ITS) میتواند بدلیل واقع شدن ایران در مسیر کریدور شمال_ جنوب، دگرگونی سریع و شگرفی در رشد و توسعه اقتصادی کشور حاصل نماید. در صورتی که صنعت حمل و نقل تقویت و بازسازی شود باعث ایجاد فعالیتهای اقتصادی جدید، اشتغال زایی، سرمایه گذاری و تولید خواهد شد.
از آنجایی که ارتباط حمل و نقل با سایر بخشهای اقتصادی_ اجتماعی کشور، رابطه ای مستقیم، بسیار مستحکم و تنگاتنگ است، این بخش به یکی از ارکان اصلی و بنیادی اقتصاد کشور تبدیل شده است. اهمیت بخش حمل و نقل به اندازه ای است که امروزه برای ارزیابی رشد و توسعه اقتصادی کشورها، میزان اشتغال و ارزش افزوده بخش حمل و نقل را به عنوان یکی از مهمترین معیارهای ارزیابی در نظر می گیرند.
● اصول هشتگانه صنعت حمل و نقل
با در نظر گرفتن موارد مذکور، ساختاری متشکل از هشت اصل مهم در صنعت حمل و نقل پیشنهاد میگردد که در ایران بدلیل قدیمی بودن و عدم رسیدگی به تجهیزات و نیازهای بخش حمل و نقل ریلی، امکان دسترسی به آنها دشوار است.
۱. سرعت: در حمل و نقل کالا و مسافر، سرعت انتقال و جابجایی عامل مهمی است که بدلیل قدیمی بودن و عدم تناسب وسایل نقلیه کنونی با کشش جاده ای کشور، دسترسی به سرعت ایمن را امکان پذیرنمی کند.
۲. کاهش هزینه: در این صنعت هزینه ها باید بگونه ای باشند تا هم ارائه دهنده و هم مصرف کننده خدمات بتواند کسب رضایت نماید، اما بدلیل ساختار جاده های کشور و فرسوده بودن ناوگان و همچنین مقررات دست و پاگیر موجود، دسترسی به این اصل با مشکلات زیادی روبرو شده است.
۳. ایمنی: ایمنی در جادهها از اهمیت بسیاری برخوردار است، ولی در جاده های ایران بدلیل قدیمی بودن و عدم محاسبه تعداد تصادفات احتمالی (در زمان ساخت جاده ها) با در نظر گرفتن شیب، طول و پیچ جاده، میزان تردد خودروها، سازه های مختلف همچون فضای سبز ایجاد شده، ایمنی جادهها برای استفادهکنندگان آن به حداقل رسیده است.
۴. اطلاع رسانی: این اصل از مواردی است که باعث کاهش بار ترافیک و هزینه های جابجایی میگردد. در صورتی که استفاده کنندگان از راه ها و جاده های کشور از وضعیت واقعی جاده، ضمن استفاده از تجهیزات درون خودرویی، مطلع گردند و از طرفی سازمانهای دولتی اطلاعات خود را به صورت دقیق به مرکز اطلاعات حمل و نقل ارائه نمایند، شاهد کاهش ترافیک و هزینه های جابجایی خواهیم بود.
۵. بهینه سازی سوخت: بخش حمل و نقل تنها صنعتی است که برای تامین انرژی، فقط از فرآورده های نفتی استفاده می نماید، که این امر بدلیل فرسوده بودن ناوگان باری و مسافری باعث افزایش مصرف سوخت می گردد.
۶. محیط زیست: بخش حمل و نقل بیشترین سهم سوخت مصرفی کشور را دارد و به همان نسبت نیز سهمش در آلودگی هوا بیشتر از سایر بخشهای اقتصادی است.
۷. فرهنگ عبور و مرور: فرهنگ عبور و مرور بدلیل عدم وجود آموزشهای لازم در پایگاهها و کمرنگ بودن سایر آموزشهای عمومی در سطح کشور، باعث شده که هم اکنون شاهد ناهنجاری هایی باشیم.
۸. راحتی: هشتمین اصلی که در صنعت حمل و نقل ریلی مطرح می گردد، راحتی مسافرین، صاحبان کالا و ارائه کنندگان خدمات است ولی بدلیل نبود یا کمبود سایر اصول، این اصل نیز نقض میگردد.
هریک از اصول هشتگانه که نقش خود را به درستی ایفا نکنند، سایر اصول و در نهایت کل سیستم حمل و نقل را دچار نقصان خواهند کرد.
به دلیل اینکه هر سازمانی متصدی و مسئول یکی از بخشهای مملکتی است و هیچگونه رابطه تحقیقاتی و عملیاتی بین سازمانها وجود ندارد، شاهد فعالیت های موازی و دوباره کاری های فراوانی هستیم، که باعث افزایش هزینه های فرصت از دست رفته و سرمایه گذاری می گردد.
به عنوان مثال؛ برای جلوگیری از افزایش آلودگی هوا، اقدام به درخت کاری در مناطق مختلف عبوری و جادهها مینمایند، ولی اگر این امر با نظر مهندسین راه و متخصصان حمل و نقل انجام شود، باعث دستیابی به بخشی از اصول هشتگانه خواهد شد و از خطر تصادفات کاسته، بر ایمنی جادههای ریلی کشور خواهد افزود.
● نحوه دستیابی به اصول هشتگانه حمل ونقل
برای دستیابی به اصول هشتگانه حمل و نقل، ابتدا باید طرح تحقیقاتی آن تکمیل، سپس طرح آماده شده توسط روش SWOT آنالیز و پس از تایید هر قسمت از نیازهای پنجگانه، وارد مرحله اجرا شود. پس از گذر از مراحل ذکر شده میتوان به اصول هشتگانه حمل و نقل دست یافت. نیازهایی که امکان دستیابی به اصول هشتگانه را فراهم می کنند شامل:
۱. اصلاح ساختار جاده های ریلی
۲. آموزش
۳. طراحی و ایجاد مرکز اطلاعات حمل و نقل
۴. جایگزینی ناوگان
۵. استفاده از تجهیزات هوشمند

پنج نیاز ذکر شده، بنیان و اساس نیل به اصول هشتگانه حمل و نقل کارآمد را فراهم می نمایند، البته باید توجه داشت که اجرای فقط یکی از نیازهای پنجگانه کافی نخواهد بود و فقط هزینه های سرمایه گذاری را در بلند مدت افزایش خواهد داد، اما میتوان یکی از نیازهای پنجگانه را که بیشترین کمک را به توسعه سایر نیازها و اصول هشتگانه حمل و نقل مینماید، در صدر قرار داده و سایر آنها را در کنار مورد اول در بازه زمانی معین، فعال نمود. مهمترین موردی که میتواند مقام نخست را در اختیار گیرد، ایجاد مرکز اطلاعات حمل و نقل و مجهز نمودن ناوگان باری و مسافری کشور به تجهیزات درون خودرویی میباشد.
● معماری سیستم حمل و نقل هوشمند (ITS)
با توجه به اینکه روشهای سنتی و معمول حمل ونقل در ایران مدتها است که کارایی خود را از دست داده، برای رسیدن سریع به هدف اصلی یعنی رشد و توسعه بخش حمل و نقل و اقتصاد کشور، میتوان از ITS که یکی از موثرترین و سریعترین راهکارهای موجود است، استفاده کرد.
به دلیل نوپا بودن ITS، تعریف دقیقی از آن وجود ندارد ولی میتوان آن را چنین تعریف کرد؛ ITS یا سیستم حمل و نقل هوشمند با بهرهگیری از تکنولوژی ارتباطات، مخابرات و سیستم های اطلاع رسانی، اطلاعات مربوط به جابجایی کالا و مسافر را جمع آوری، نگهداری، پردازش و توزیع نموده و باعث افزایش بهره وری و ایمنی در صنعت حمل و نقل می گردد.
قبل از اینکه طراحی ITS انجام شود، باید اهداف این سیستم تعریف شود تا بتواند مراحل رسیدن به اصول هشتگانه را سرعت بخشد. اهداف سیستم حمل و نقل هوشمند شامل موارد ذیل می باشند:
ـ تعیین موقعیت تصادفات و ارسال سریع نیروهای امدادی از طریق دریافت اطلاعات از تاکوگرافهای دیجیتال نصب شده در ناوگان باری و مسافری
ـ کاهش توقفهای ناوگان در پایگاههاراه وصرفه جویی در وقت
ـ اطلاع از تناژ و اضافه تناژ بار با استفاده از سیستم کنترل وزن
ـ بهبود ارائه خدمات حمل و نقل
ـ مسیر یابی
ـ رشد و توسعه تحرک منطقه ای
ـ مدیریت ناوگان از طریق ردیابی و جمع آوری اطلاعات سفر
ـ ارائه ودریافت اطلاعات ازمرکز اطلاعات حمل و نقل
ـ افزایش سرعت جابجایی کالا و مسافر
ـ کاهش هزینه های سرمایه گذاری
ـ ارتقای سطح ایمنی
ـ سهولت اطلاع رسانی
ـ کاهش بار ترافیک
ـ کنترل سرعت در جاده های ریلی با استفاده از سرعت سنجهای هوشمند
ـ بهینه سازی مصرف سوخت و کاهش آلودگی هوا
ـ کاهش زمان سفر و صرفه جویی در وقت
ـ کاهش هزینه های فرصت از دست رفته
ـ کاهش هزینه های بهره برداری و نگهداری
ـ کاهش خسارات ناشی از تصادفات
ـ کاهش سفرهای یک سربار
ـ بهینه سازی بارگیری و تخلیه کالاها
معماری ITS می بایست با توجه به ساختار و بافت جاده ای، فرهنگی، الگوهای اقتصادی، وضعیت ناوگان باری و مسافری، آموزشهای قبلی و سیستم اطلاع رسانی هر کشور بصورت خاص و با در نظر گرفتن نیازها، محدودیت ها، کمبودها و انتظارات آن کشور طراحی گردد و قابل کپی برداری از دیگر کشورهای جهان نمی باشد، همانگونه که نمی توان الگوی غذایی ژاپن را در ایران حاکم نمود.
برای داشتن ITS کارآمد در کشور ابتدا باید مرکز اطلاعات حمل و نقل در کشور ایجاد شود، تا ضمن جمع آوری اطلاعات توسط تجهیزات درون خودرویی، پایانه های کشور و پلیس، اطلاعات جمع آوری شده، توسط این مرکز، آنالیز، نگهداری و توزیع گردد.
مرکز اطلاعات حمل و نقل، از طریق ارائه اطلاعات جمع آوری شده، باعث می گردد که سیستم حمل و نقل هوشمند بتواند وظیفه خود را به درستی ایفا نماید، لذا برای رسیدن به این منظور باید مرکز اطلاعات حمل و نقل پس از بررسی دقیق طراحی شود تا باعث موفقیت کل سیستم گردد. برای طراحی مرکز اطلاعات حمل و نقل باید دانست که چگونه اطلاعات را بدست آوریم، سازمانهای دولتی چه اطلاعاتی دارند، چه اطلاعاتی را در اختیار TIC قرار خواهند داد و در نهایت چگونه باید اطلاعات را ارائه کنیم. دلایلی که بر ایجاد مرکز اطلاعات حمل و نقل تاکید می نماید، شامل موارد ذیل می باشد:
جمع آوری و ذخیره اطلاعات توسط نهادها و سازمانهای دولتی به صورت جداگانه انجام میگردد.
آنالیز اطلاعات جمع آوری شده بدلیل نبود یک مرکز واحد، بدرستی انجام نمی شود.
اطلاعات موجود برای عموم مردم غیرقابل دسترس نیست.
قابلیت بخش حمل و نقل بدلیل نبود اطلاعات جامع و مرکز ارائه کننده آن به حداقل رسیده است.
برای ایجاد TIC باید کلیه نهادها و سازمانهای دولتی که اقدام به جمع آوری اطلاعات حمل و نقل و کمک حمل و نقلی مینمایند، به عضویت این مرکز درآیند و اطلاعات خود را در اختیار این واحد قرار دهند، تا اطلاع رسانی جامعی برای عموم مردم، کلیه سازمانهای دولتی و شرکت های خصوصی انجام شود.
اطلاعاتی که توسط TIC برای آسان نمودن امر حمل و نقل در اختیار ITS و در واقع استفاده کنندگان صنعت حمل و نقل قرار می گیرد شامل موارد ذیل میباشد:
ـ) حوادث پیش بینی نشده (تصادفات - تخلفات رانندگی- مسدود بودن راه و غیره
ـ وضعیت آب و هوا
ـ اوج زمانی و مکانی ترافیک
ـ) اطلاعات منطقه ای (محل ایستگاهها، فرودگاهها- کشش و جاذبه محلی و غیره
ـ (اطلاعات بین منطقه ای (مسیرها- فهرست و ساختار هزینه ای آنها- نقشه مسیرها و غیره
ـ کلیه اطلاعات انتقالی از سازمانهای دولتی
با در نظر گرفتن موارد ذکر شده در مورد مرکز اطلاعات حمل و نقل، چنین میتوان عنوان کرد که؛ وظیفه این مرکز جمع آوری و ارائه اطلاعات حمل و نقل و کمک حمل و نقلی به سیستم حمل و نقل هوشمند و در نهایت به کل صنعت حمل و نقل است.
● نتیجه گیری
نقش حمل و نقل، نقش واسطه ای میان بخشهای اقتصادی و اجتماعی درون و برون کشوری است که در صورت عبور از مرحله شناخت، تحقیقات و با برنامه ریزی صحیح، ضمن به حداقل رساندن ریسک تاثیرات منفی بر صنعت حمل و نقل، می تواند باعث ایجاد رشد و توسعه اقتصادی _اجتماعی گردد.
بنابراین، به طور خلاصه چنین میتوان گفت که بازسازی صنعت حمل و نقل از طریق تجهیز تمامی ناوگان باری و مسافری به کارتهای شناسایی هوشمند، تجهیزات ، ایجاد مرکز اطلاعات حمل ونقل (TIC)، تجهیز جاده های ریلی به وسائل ایمنی/ کنترلی (سرعت سنج- دوربین)، اتصال تمامی پایگاهها به بانک اطلاعاتی واحد، دریافت اطلاعات از تجهیزات ناوگان توسط TIC، کاهش متوسط عمر پانزده ساله ناوگان، اصلاح ساختار جاده ها وآموزش عمومی، امکان پذیر خواهد شد.
با در نظر گرفتن عمر و تجربه صنعت حمل و نقل در ایران، میتوان با کمک نیروهای متخصص و استفاده از سیستم حمل ونقل هوشمند، از طریق بازسازی صنعت حمل و نقل، روند رشد و توسعه این بخش را سرعت داد و ضمن رسیدن به رشد و توسعه بخش حمل و نقل، اقتصاد کشور را از یک اقتصاد تک محصولی رهایی بخشید و سهم ایران را در تجارت جهانی افزایش داد.