آلودگی صوتی:

 آلودگي صوتي همانند آلودگي آب و هوا يكي از مسائل مهمي است كه همواره بايد مورد توجه قرار گيرد. صداهاي نا‎مطلوب اثرات زيانباري بر اعمال فيزيولوژيك بدن ( دستگاه شنوايي‎، بينايی‎، سيستم‎تعادلي‎، دستگاه عصبي ) و همچنين روح و روان آدمي دارد. تجمع بي‎قاعده صنايع كوچك و بزرگ و مراكز تجارتي و مسكوني در نزديكي يكديگر، خودروهاي در حال تردد و… باعث شده است كه روزانه افراد زيادي در معرض صداهاي نا‎خوشايند و زيانبار قرار گرفته و متحمل صدمات فراوان روحي و جسمي شوند.. يكي از متداول‎ترين و مهم‎ترين منابع آلودگي صدا در محيط‎زيست شهري، صداي ناشي از وسايل نقليه اتومبيل‎هاي شخصي و وسايل نقليه عمومي مي‎باشد. كه با گسترش جوامع انساني و توسعه روز افزون علم و صنعت، افزايش جمعيت در مناطق مسكوني روز به روز در حال رشد است و هر روزه بر معضلات آلودگي ها صوتي مي‎افزايد.

کلمه‌ "شلوغی" نه تنها صداهای ناخواسته را در بر می‌گیرد، بلکه برای صداهای نا به ‌جا در مکان و زمان نابه‌جا هم به کار می‌رود.

در قدیم آلودگی صدا چندان مطرح نبود چون سر و صدا فقط ناشی از صنایع بود، که تعداد آنها هم بسیار محدود بود. ولی امروزه تجهیزات الکترونیکی و مکانیکی پر سر و صدا معضل آلودگی را      با اهمیت کرده است و البته عواملی چون سطح فرهنگی و اجتماعی یک جامعه می‌تواند تأثیر  زیادی در وخیم‌تر نمودن این مشکل داشته باشد.

امروز آلودگي صوتي نسبت به ساير آلودگي‎ها در اولويت پائين‌تري قرار گرفته است، چرا كه خطرات بهداشتي ناشي از آن به سرعت قابل رؤيت نمي‌باشد؛ اما در عين حال نبايد از اين موضوع غافل شد كه در قرن اخير، بسياري از شهرهاي بزرگ با اين مسأله و عوارض ناشي از آن به عنوان يكي از معضلات زيست‎محيطي مواجهند؛ و از اين‌رو كنترل آن از امور مهمي است كه انديشه بسياري از برنامه‌ريزان شهري را به خود معطوف ساخته است.

تعريف صوت و آلودگی صوتی

صوت

در اثر ارتعاش مولکول­های هوا و تغییرات مداوم فشار، صوت بوجود می­آید. این امواج به صورت طولی در هوا منتشر شده و در محدوده فرکانسی معینی می­تواند به وسیله گوش قابل درک باشد. بنابراین امواج صوتی شکلی از امواج مکانیکی هستند که به صورت امواج طولی منتشر شده و ضمن برخورد با گوش، احساس شنیدن را ایجاد می­کنند.

امواج مکانیکی می­توانند به صورت فرکانس­های متفاوت در محیط منتشر شوند، اما محدوده فرکانس­های قابل درک برای انسان بین 20 تا 20000 هرتز می­باشد. امواج کمتر از 20 هرتز را مادون­ صوت و امواج بیش از  20000 هرتز را فراصوت گویند.

آلودگی صوتی یا سروصدا

سروصدا یا آلودگی صوتی را می­توان به صورت صدای ناخواسته­ای دانست که موجب برهم زدن آرامش در زمان استراحت و یا تمرکز افراد در حین انجام کار می­شود، به همین دلیل صدای موسیقی نیز می­تواند یک منبع آلودگی صوتی در نظر گرفته شود.

واحد اندازه­گیری صدا، بر حسب دسی­بل (dB) و بر اساس تغییرات فشار هوا، مقدار آن بین صفر دسی­بل (آستانه شنوایی) تا 130 دسی­بل (آستانه کری) بیان می­شود.

گوش انسان بلندی صدا را در فرکانس‎‎‎های، مختلف یکسان درک نمی‎کند، بر همین اساس فیلتری بر روی دستگاه­های اندازه­گیری صدا نصب می‎شود تا محدوده اندازه­گیری منطبق بر آنچه می‎شنویم باشد و واحد تراز صدا به صورت (dBA) نوشته می‎شود.

محدوده فركانس قابل شنيدن براي انسان 20 تا 20000 هرتز مي‌باشد. محدوده فركانس گفتاري نيز مابين 300 تا 4000 هرتز است. اما گوش انسان نسبت به اصوات با فركانس‎هاي 1000 تا 4000 هرتز حساسيت بيشتري دارد. به فركانس صوتي پايين‎تر از 20 هرتز فروصوت و به فركانس‌هاي صوتي بالاتر از  20 هزار هرتز فراصوت اطلاق مي‌گردد. با اينكه فراصوت و فروصوت توسط انسان قابل شنيدن نمي‌باشند، اما فردي كه در معرض آنها قرار مي‌گيرد دچار احساس سرگيجه، تهوع و سردرد مي‌گردد. اصوات به انواع دايمي و پيوسته (بلندي ثابت است مثل صداي سيستم تهويه هوا)، نوساني (بلندي و يا فركانس متغيير است مثل آژير)، منقطع (مثل زنگ تلفن) و انفجاري (مثل شليك گلوله) تقسيم‌بندي مي‌گردند. سرعت صوت در هوا 345 متر در ثانيه، در آب 1500 متر در ثانيه و در فلزات 5000 متر در ثانيه مي‌باشد.

 كاهش قدرت شنوايي با عدم توانايي در تشخيص فركانسهاي بالا (صداي زنان و كودكان) آغاز مي‌شود. همچنين اين عارضه باعث نامفهوم گشتن اصوات نيز مي‌گردد. به همين خاطر چنانچه فركانسهاي بالا شنيده هم گردند، باز فرد ممكن است قادر به درك صحيح آنها نباشد.

آلودگي صوتي شايعترين علت کاهش شنوايي عصبي اکتسابي بالغين است. اين بيماري هنگامي که به گوش آسيب رسانيد ديگر قابل درمان نيست؛ ولي قابل پيشگيري است. اصولاً سر و صداي زياد و آلودگي صوتي نوعي عامل استرس‌زاي بيولوژيک است که نه تنها بر سيستم شنوايي بلکه بر کل بدن انسان اثر مي‌گذارد. بدين صورت که باعث تحريک سيستم اعصاب مرکزي، تأثير بر سيستم غده هيپوفيز و آدرنال، ‌ايجاد اختلالات هورموني و عدم سلامت مي‌شود و هنگامي که باعث کاهش شنوايي شود، شخص نمي‌تواند به راحتي با افراد اجتماع ارتباط برقرار کند و اين خود باعث کاهش کيفيت زندگي و سلامت رواني او مي‌شود و باري را بر دوش اجتماع و جامعه مي‌گذارد.

منابع آلودگی صوتی در شهرها

بطور کلی منبع آلودگی صوتی شامل:

 1- حمل و نقل: هواپيما (فرودگاه)، خودروها، موتورسيكلت‎ها، راه‎آهن، مترو.

2- ماشين‌آلات: ماشين‌آلات راه‌سازي، ساختمان‎سازي و صنعتي.

3- سرگرمي: دستگاههاي پخش قابل حمل، استريوهاي پخش، راديو، تلويزيون، ادوات موسيقي، كنسرت ها، ورزشگاه ها.

4- لوازم خانگي و اداري: سيستم تهويه مطبوع، كولر، جاروبرقي، سشوار، پنكه، دستگاه تايپ، چاپگرها.

5- حيوانات خانگي: سگ و گربه.

6- ابزارهاي برقي: اره برقي، دريل، فرز.

منابع آلودگی صوتی بسیار متنوع هستند و در شهرها می‌توان آنها را به ۲ دسته داخلی و خارجی تقسیم كرد.:

 منابع خارجی: صدای محیط كار، مكان‌های خاص نظیر مجاورت فرودگاه‌ها، صدای بوق خودرو، ضبط یا رادیوی وسایل نقلیه، ترمز ناگهانی، تصادفات، صدای اگزوزها، اورژانس، آژیرهای خطر، دزدگیر، ساخت‌و‌ساز، ماشین‌آلات صنعتی، خودروهای باری و ... را شامل می‌شود و

 منابع داخلی آلودگی صوتی بسته به نوع زندگی و رفتارهای افراد عواملی همچون صدای تلویزیون، رادیو، جاروبرقی، وسایل برقی نظیر مخلوط‌كن و چرخ‌گوشت، سیستم‌های تهویه و... را دربر می‌گیرد. علاوه بر آن صداهای ناگهانی و بلند كه از منابع انسانی ناشی می‌شود، نوعی آلودگی صوتی محسوب می‌گردد كه گاهی زیان آن از سایر منابع شهری بیشتر است.

در تهران خودروها منبع اصلی و عمومی آلودگی صوتی هستند كه در كنار مسائلی نظیر حجم بالای ترافیك ساكن، عدم تفكیك كاربری‌ها، تردد خودروهای باری، رعایت نكردن الگوهای مناسب رانندگی، وجود كارگاه‌های صنعتی پراكنده، تردد خودروهای فرسوده، و موتورسیكلت‌ها وجود فرودگاه‌ و راه‌آهن وضعیت را در بیشتر نقاط بحرانی كرده و از حد استانداردهای جهانی فراتر می‌برد. بطوری كه كارشناسان داخلی معتقدند این شهر رتبه اول را در ایران به خود اختصاص می‌دهد و احتمالاً یكی از آلوده‌ترین شهرهای دنیا در حوزه آلودگی صوتی محسوب می‌شود.

 تأثیر آلودگی صوتی بر گیاهان و جانوران

  یکی از مهمترین عواملی ایجاد آلودگی صوتی وجود خط آهن در یک منطقه می‎باشد که می‎تواند اثرات مخربی بر گیاهان و جانوران آن منطقه داشته باشد. با توجه به مسائلی که آلودگی صوتی برای انسانها دارد، بررسی و ارزیابی این موضوع قبل از احداث خطوط ریلی قابل توجه می‎باشد و نیز با توجه به اینکه احتمال عبور این خطوط از بین اکوسیستمهای طبیعی منحصر به فرد و نیز تأثیری که آلودگی صوتی می‎تواند بر روی موجودات و گیاهان آن مناطق بگذارد و امنیت روانی موجودات و بالاخص انسانهایی که در مجاورت خطوط ریلی زندگی می‎نمایند به خطر بیاندازد و نیز باعث کوچ و مهاجرت اجباری موجودات نادر به اکوسیستم دیگر شود که این خود باعث انقراض گونه‎های نادر جانوری می‎شود و برای اینکه این اثرات نامطلوب زیست‎محیطی به حداقل کاهش یابد‎، نیاز به ارزیابی زیست‎محیطی منطقه مورد نظر قبل از احداث پروژه می‎باشد و راه حل دیگر از رده خارج کردن لوکوموتیوهای قدیمی که آلودگی صوتی زیادی دارند و نیز جایگزین نمودن دیزل‎هایی که دارای پوشش ایزوله جهت جلوگیری از خروج صدای اضافی ناشی از کار کردن موتور آنها می‎باشد.

. در کل اثرات آلودگی صوت بر جانوران عبارتند از:

- کاهش و یا تخریب زیستگاههای حیات وحش

- از بین رفتن حیات وحش

- تغییر در مسیرهای مهاجرت حیات وحش

- تاثیر در محل‎های لانه‎گذاری‎، تولید مثل و رفتارهای جانوران مختلف

-   مهاجرت پرندگان و دیگر جانوران

- جابجایی حیات وحش

 - تغییر در رفتار جانوران در اثر صدا و دیگر فعالیتها

اثر سر و صدا بر روي گياهان:

تاثير صدا در متابوليسم گياهان يک پديده فيزيکي قابل اندازه‎گيري است که همانند نور و حرارت، از عوامل مؤثر و قطعي به شمار مي‎رود.

سر و صدا رشد گياهان را بطور قابل ملاحظه‌اي كاهش مي‌دهد و همچنين رشد گياهان گلخانه‌اي تحت تأثير صداي موسيقي افزايش مي‌يابد.

در مناطقی که خطوط ریلی عبور می‎کند، علاوه بر سروصدای ایجاد شده، لرزه‎های ناشی از حرکت قطارها می‎تواند بر دانه بندی خاک و از بین رفتن تخلخل خاک تأثیر گذاشته و در نتیجه خارج شدن اکسیژن آن موجب جلوگیری از رشد گیاهان و انقراض گونه‎های شاخص منطقه می‎گردد.

 از طرفی امروزه دانشمندان ثابت كرده‎اند كه درختان و درختچه‎هاي مي‎توانند در كاهش آلودگي صدا مؤثر باشند‎. اگرچه خود صدا ممكن است رشد گياه را به مخاطره مي‎اندازد.  بطور مثال كاهش رشدي در حدود 41% دريك مزرعه توتون كه در معرض صداي شديد قرار گرفته‎، ديده شده است. به هر حال كيفيت كاهش صدا در درختان و درختچه‎هاي مختلف برحسب اندازه برگ‎، تراكم شاخ و برگ‎، نوع و بلندي درخت تفاوت دارد .با آزمايش‎هايي كه به عمل آمده ديده شده كه درختان و فضاي سبزي كه درحاشيه خيابان‎ها ايجاد شده است اثركاهندگي بيشتري نسبت به ديوارهاي صداگير پيش‎ساخته و مصالح ساختماني دارند. با اين حساب نقش فضاي سبز در كاهش آلودگي صوتي و كاهش هزينه‎هاي ساختماني (دوجداره شدن پنجره‎ها و ديوارهاي بلند) و زيبايي شهر كاملاً مشخص مي‎شود.

تأثیر آلودگی صوتی بر سلامت انسان

مطالعات متعدد نشان داده است كه روبرو شدن با صداهاي ناهنجار، اثر زيان‌آور و مخاطره‌آميزي بر سلامت انسان دارد. نوع و ميزان واكنش انسان‎هايي كه در محيط‎هاي پر سر و صدا مشغول به كار بوده و يا در حال زندگي هستند، در طول شبانه‌روز و حتي از مكاني به مكان ديگر متغير است.

به طور كلي اثرات ناهنجار آلودگي صوتي بر انسان را مي‌توان به دو دسته اثرات مستقيم و اثرات غير‎مستقيم تقسيم كرد، كه به شرح ذيل است:

اثرات مستقيم:

این اثرات خصوصاً به آسيب‌هاي مربوط به حس شنوايي و مكانيسم ايجاد آنها مربوط مي‌شود. از ساده‌ترين و محسوس‌ترين عوارضي كه سر و صدا براي انسان به ارمغان مي‌آورد، از دست دادن قدرت شنوايي است، حتي صداي مداوم و غير آزاردهنده نيز براي انسان مضر بوده و حساسيت گوش را نسبت به انواع صداها تقليل مي‌دهد. شنيدن صدايي با شدت صوتي 100 دسي‌بل (واحد اندازه‌گيري شدت صوت) به مدت 10 دقيقه، نياز به استراحتي به مدت 20 دقيقه در محيطي كاملاً آرام دارد تا اثر آن را جبران نمايد. اثرات بلند مدت سر و صدا بر گوش انسان به صورت «كري ادراكي يا عصبي» ظاهر مي‌گردد؛ همچنين در نتيجه كاركردن در محيط‎هاي شلوغ و پر سر و صدا، سلول‎هاي شنوايي از بين رفته و منجر به كري غيرقابل برگشت مي‌گردد، كه اين نوع افت شنوايي را در اصطلاح «كري شغلي» مي‌نامند. در ضمن، افزايش سن نيز بر كاهش شنوايي تأثير زيادي دارد، بطوريكه ابتدا در فركانس‌هاي بالاتر با شدت بيشتري اعمال مي‌شود اما به تدريج به عنوان بخشي از روند فيزيولوژي، با افزايش سن اين حساسيت كاهش مي‌يابد. نبايد فراموش كرد كه ميزان كاهش شنوايي در اثر افزايش سن، در افراد مختلف متفاوت است؛ حتي در مورد زنان، تأثير سن در كاهش شنوايي در مقايسه با مردان كمتر است.

اثرات غيرمستقيم:

 این نوع اثرات عبارتند از: حساسيت عصبي، تحريك‌پذيري شديد، گرفتگي عضلاني، شوك عصبي، خستگي جسمي و روحي، سرگيجه، ترس و اضطراب، آشفتگي خواب، آلرژي، افزايش ضربان قلب و فشارخون، اختلال در تعادل بدن، انقباض عروق خوني پوست، كاهش فعاليت سيستم گوارشي و سوء هاضمه، ضعف قوه بينايي و جنسي، تمايل به قتل و خودكشي و غيره.

لازم به يادآوري است كه از ميان اثرات مذكور، اثرات ذهني و رواني بر حسب حساسيت شخص، موقعيت، زمان و حالات رواني افراد متفاوت است؛ اما در مجموع، از قدرت فراگيري افراد كاسته، و بر تعداد اشتباهات در انجام كارهاي فكري مي‌افزايد.

در چین باستان محکومان به مرگ را به وسیله سروصدا به قتل می‎رساندند، آنان بدین منظور محکوم را در زیر زنگ بزرگی قرار می‎دادند و با به صدا درآوردن آن، تمامی سامانه‎های حیاتی شخص از قبیل گردش خون، تنفس و... دچار بی‎نظمی می‎شد و این روند به مرگ محکوم می‎انجامید.

آلودگی صدا نیز چون آلودگی هوا از عوارض زندگی شهرنشینی و جوامع صنعتی است با این تفاوت که کمتر حس می‎شود ولی اثرات عمیق‎تر و ناخوشایندتری را بر سلامت افراد می‎گذارد.

سازمان بهداشت جهانی (WHO) سطح صدای مناسب برای محیط شهری را 45 دسی‎بل تعیین کرده است. در حالی که شدت صدا در ترافیک‎های سنگین حدود 60 تا 80 دسی‎بل تخمین زده شده است. با این حال صداهای بیش از 80 دسی‎بل به عنوان آلودگی محسوب می‎شوند.

 اثرات صدا بر سلامت انسان

بطور كلي مي‌توان تأثيرات آلودگي صوتي بر روي انسان را به چند قسمت زير تقسيم‌بندي كرد:

1- كاهش شنوايي

2- اثرات باليني

3- تأثير بر خواب

4- اثرات روحي و رواني

5- اختلال در مكالمات

 1- كاهش قدرت شنوايي

ساده‌ترين و ملموس‌ترين عارضه‌اي كه صداي آزاردهنده براي انسان به ارمغان مي‌آورد، كاهش قدرت شنوايي است.

شنوايي طبيعي به سلامتي سه قسمت تشكيل دهنده گوش بستگي دارد و نحوه آسيب به دستگاه شنوايي از سه طريق ممكن است: هدايتي، حسي و عصبي.

كاهش شنوايي هدايتي زماني اتفاق مي‌افتد كه قسمت خارجي يا مياني گوش صدمه ببيند. كاهش شنوايي از نوع حسي در اثر آسيب ديدگي گوش داخلي (بخش حلزوني شكل) صورت مي‌گيرد و كاهش شنوايي از نوع عصبي نيز در اثر صدمه ديدن نرونهاي عصبي اتفاق مي‌افتد و در واقع حساسيت سلول‎هاي شنوايي كاهش مي‌يابد كه به فركانس اصوات دريافتي بستگي دارد. اثرات ناشي از كاهش شنوايي حسي و عصبي از نوع تغييرات ماندگار و بازگشت ناپذير مي‌باشند. اين تغييرات ماندگار مي‌توانند ناشي از قرارگيري در معرض يك صداي با تراز صوتي بسيار بلند در مدت زمان كوتاه نظير انفجار يا تراز صوتي پائين‎تر با ميزان مواجهه طولاني‌تر باشد. 

 2- اثرات باليني

از ديگر اثرات نامطلوب ترازهاي صوتي بر روي انسان مطابق مي‌توان به سر درد و سرگيجه، سوءهاضمه، يبوست، زخم معده و روده، خارش و آلرژي پوستي، ناراحتي‎هاي عصبي، تنگي عروق، افزايش فشار خون، سكته قلبي و اختلال در روند خواب مي‎شود. صداي مداوم باعث افزايش هورمون‌هاي آدرنالين و كورتيزول خون مي‌شود. آدرنالين موجب افزايش ضربان قلب و هورمون كورتيزول موجب افزايش استرس و اضطراب در فرد مي‌شود. در سر و صداي زياد و شديد، فشار خون بويژه فشار داخل جمجمه بالا رفته، ترشحات بزاق كم شده و دهان خشك مي‌گردد. در ضمن حركات دودي شكل روده دچار ركود مي‌شود.

قرار گرفتن در معرض اصوات با شدت بالا (مانند موتور جت) حالات زير سبب مي‌شود:

حالت تهوع، سرگيجه، خستگي و اغتشاشات روحي و رواني، تحريكات پوستي، لرزش پوست كه به عضلات و مفاصل منتقل مي‌شود.

3- تاثير بر خواب

خواب داراي تغييرات دوره‎اي مشخص بوده كه پس از شروع عمق آن به طور طبيعي در طول شب 4 الي 5 مرتبه دچار افزايش يا كاهش مي‎گردد. با توجه به چنين الگويي، خواب به پنج مرحله تقسيم مي‎شود، كه اصطلاﺣﴼ به مراحل صفر تا چهار معروف است. مرحله صفر مرحله بيداري است و مرحله چهار عميق‎ترين قسمت خواب است كه به مرحله REM يا مرحله رويا ـ خواب موسوم است.

اين مرحله براي آرامش روحي و تمدد اعصاب بسيار حياتي و مبرم مي‎باشد. در راستاي جلوگيري از بروز اثرات منفي بر روي مرحله رويا ـ‎ خواب در فضاهاي داخلي نبايد تراز صدا بالا باشد.

4- اثرات روحي و رواني

يكي از بزرگترين عوامل ايجاد كننده اضطراب در افراد سر و صدا است. مواجهه زياد با تراز صداي بالا در صنعت، ايجاد عصبانيت و تحريك در عكس‎العمل فرد مي‎شود. اعتقاد بر اين است كه      سرو صدا يكي از عوامل مستقيم بيماري‌هاي روحي است و نيز ممكن است سرعت يا شدت پيشرفت يك ناهنجاري روحي را بيشتر كند.

شواهدي كه دال بر ارتباط سروصدا با بيماري‌هاي روحي باشد بسيار كم است و بيشتر بر اساس اثرات كلينيكي و باليني سنجيده مي‌شود، عليرغم وجود شواهد ضعيف، اين شواهد دلالت بر وجود اثرات منفي سر و صداي محيط بر سلامت روحي افراد دارد.

5- تاثير بر روي نوزادان (جنين)

سر و صدا مي‌تواند يكي از عوامل سقط جنين باشد. سر و صدا باعث استرس مادران مي‌شود، اين استرس رگهاي رحم را كه مسئول تهيه مواد غذايي و اكسيژن به جنين هستند، منقبض مي‌نمايد، لذا نوزادان اغلب با كاهش وزن به دنيا مي‌آيند.

 6- اختلال در مكالمات

تداخل صدا با مكالمات منجر به درصد گسترده‌اي از ناتواني‌هاي انسان مي‌شود، مانند كاهش تمركز، كاهش دقت، كاهش اعتماد به نفس، عصبانيت، پايين آمدن قدرت ادراك، مشكلاتي درباره ارتباطات انساني.

روش‌های کاهش آلودگی صوتی در شهرها ( منازل و محل‌کار)

عمده‌ترين منابع سر و صدا در محيط‎هاي شهري ناشي از وسايل حمل‎و‎نقل مي‌باشد. كه شامل    حمل‎و‎نقل جاده‎اي، هواپيماها و قطارها مي‌باشند.

ترازهاي صوتي ناشي از وسايل حمل‎و‎نقل جاده‌اي (شامل موتورسيكلت، ماشين‎هاي سواري، ماشين‎هاي سنگين و نيمه‌سنگين) سهم عمده‌اي در توليد آلودگي صوتي شهرها دارند.

از منابع ديگر سر و صدا در جوامع شهري مي‌‌توان به فعاليت‌هاي صنعتي، فعاليت‎هاي ساختماني و تجهيزات و دستگاه‌هاي موجود در محيط زندگي و منزل اشاره نمود كه هر يك سهم مشخصي را در توليد آلودگي صوتي زيست محيطي دارند.

در شرایطی که تولید صدا در خودروها و موتور سیکلت ها بالای 80 دسی بل است و حد مطلوب صدا دراتاق بیمار و اتاق خواب 30 دسی بل است، چگونه انتظار داریم که جامعه‎ای آرام، سالم، خلاق، باهوش و شاداب داشته باشیم، چگونه انتظار داریم که خواب افراد جامعه کامل باشد و خستگی و افسردگی و ناتوانی کاهش یابد و فرزندانی باهوش، کنجکاو، بدون پرخاشگری و مردمانی شاداب و با آرامش روحی و با بهره‎وری و کارآیی بالا داشته باشیم؟!

بنابراین عایق‎کاری صدا برای جلوگیری از آسیب‎های روحی و روانی و ایجاد آرامش نسبی درخانواده‎ها نیاز به یک عزم ملی دارد و از ساختمان سازی گرفته تا صنایع خودرو‎سازی و موتورسیکلت‎سازی و از توجه و دقت کارشناسان گرفته تا انتظار مردم و تقاضای مصرف‎کننده و حمایت نهاد‎ها و تشکل‎های صنفی و مدنی حامی حقوق مصرف‎کننده، همه و همه باید عزم را جزم کنیم و در رعایت استانداردها کوشش کنیم تا آلودگی صوتی و سایر آلودگی‎های زیست‎محیطی و میلیارد‎ها دلار هزینه برای مردم و دولت را با هم و با مشارکت ملی کاهش دهیم.

 

روشهاي كنترل و كاهش آلودگي صوتي:

جهت كنترل و كاهش آلودگي صوتي روش‌هاي مختلفي وجود دارد كه در زير خلاصه‌اي از آنها ذكر شده است:

جهت كنترل آلودگي صوتي بايد سه مرحله مد نظر قرار گيرد:

1- كاهش و كنترل صداي منبع توليد كننده صوت

2- كاهش و كنترل صدا در مسير انتشار صوت

3- كاهش و كنترل صدا در محل دريافت صوت

مرحله اول مربوط به توليد‎كنندگان وسايل حمل‎و‎نقل، خودروسازان و بطور كلي سازندگان تجهيزات مي‌باشند كه بايد قوانين اجرا كردن استاندارد ساخت تجهيزات و اجبار اجراي آن توسط دولت تدوين شود.

در مرحله دوم و سوم هم بايد قوانين خاصي در خصوص پيمانكاران ساختماني براي ساختمان‎هاي كنار منابع سر و صدا تدوين شود. از جمله راهكارهاي كاهش و كنترل سر و صدا در زير آمده است:

1- تبديل به احسن نمودن خودروهاي فرسوده

بعلت قديمي و يا فرسوده بودن خودروها صداي توليدي از اجزاي مختلف آنها مثل موتور، اگزوز و سيستم انتقال نيرو در حد بالايي قرار دارد.

به عبارتي چنانچه خودروهاي قديمي با خودروهاي جديد جايگزين گردند علاوه بر كاهش آلودگي هواي منتشره از آنها ميزان صداي توليدي نيز در حد قابل توجهي كاهش مي يابد.

2- استفاده از سدهاي آكوستيكي

يكي از راه‌هاي مناسب جهت جلوگيري از انتشار صدا به نواحي مجاور خيابان‎ها استفاده از ديواره‌هايي است كه داراي جنس، طول، شكل، ارتفاع و طراحي ويژه مي‌باشند.

مصالح مورد استفاده در ساخت و طراحي اين ديواره‎ها در مقدار كاهش صداي آنها تاثير بسيار زيادي دارد.

 3- جلوگيري از تردد خودروهاي سنگين در خيابانهاي فرعي در شب

در روز معمولاً براي خودروهاي سنگين و كاميونها ممنوعيت تردد در سطح شهر وجود دارد به همين دليل اين وسايط نقليه سنگين مجبور به تردد در شب مي‌شوند و به علل مختلف مانند تعجيل در رسيدن به مقصد و ممنوعيت استفاده از بعضي مسيرها، خيابان‎هاي فرعي را كه از مناطق مسكوني عبور مي‌كنند بر مي‌‌گزينند و چون در حال حمل بارهاي سنگين هستند آلودگي صوتي بالايي را در اين مناطق ايجاد مي‌كنند. بعلت اينكه مسيرهاي فرعي از مناطق مسكوني عبور مي‌كنند و خيابانهاي اصلي در ميان مناطق تجاري قرار دارند و اين مناطق در شب فعال نيستند، بنابراين در صورتي‎كه مسيرهاي تردد خودروهاي سنگين در شب از مسيرهاي اصلي صورت گيرد آلودگي صوتي مناطق مسكوني در شب كاهش خواهد يافت.

 4- استفاده از پوشش گياهي

پوشش گياهي اگر داراي ارتفاع كافي، عرض و تراكم مناسب باشد مي‌تواند صداي ناشي از ترافيك بزرگراه‌ها را كاهش دهد. استفاده از پوشش گياهي علاوه بر كاهش صدا، اثرات رواني مطلوبي نيز در بر دارد و براي ايجاد يك پوشش گياهي نياز به فضاي زياد مي‌باشد.

 5- استفاده از آسفالت‎هاي متخلخل

در خصوص تماس سطح تاير با سطح جاده عوامل مؤثر در ايجاد صدا، شكل آج و نوع لاستيك ماشين، همچنين نوع و قدمت آسفالت مورد استفاده مهم مي‌باشد. هر چه سطح جاده هموارتر و داراي تخلخل بيشتري باشد صداي توليدي كمتر خواهد بود.

 

 6-عايق بندي ساختمان‎ها

در حالت كلي مواد جاذب صوتي ميزان تراز صوت را كاهش مي‌دهند و براي ساختمان‎ها مي‌توان از مصالح مناسب جهت جذب صوت دريافتي يا انعكاس آن از سطح ساختمان استفاده كرد.

انرژي صوتي در مواد نرم و داراي تخلخل زياد بصورت موثري جذب مي‌شوند در حاليكه براي انعكاس، از مصالح سخت و فشرده استفاده مي‌شود. در خصوص عايق‌بندي ساختمان‎ها مي‌توان از پنجره‌هاي دو جداره كه درزبندي آن بصورت كامل انجام شده است استفاده كرد.

ديوارهاي آجري عايق‌هاي صوتي بسيار خوبي هستند ولي در جذب صوتي بسيار فقير مي‌باشند و با تركيب يك مانع با چگالي بالا مي‌توان در كاهش بيشتر سر و صدا در ساختمان‎ها استفاده كرد.

 روش‌های كنترل و كاهش آلودگی صوتی در مجتمع‌های مسكونی:

به منظور كاهش حوادث ناشی از آلودگی صوتی می‌توان روش‌های مختلفی در حوزه‌های متفاوت اتخاذ نمود كه در زیر به آنها اشاره می‌شود. برخی از موارد اشاره به الزام و برخی به ارشاد و توصیه دارند:

 1- طراحی مناسب سایت پلان

- در طراحی تا جایی كه امكان دارد بااستفاده از توپوگرافی زمین یا طرح‌های ارائه شده، ساختمان‌ها از حداكثر سایه صوتی بهره‌مند گردند.

- شكل بلوك‌های ساختمانی بگونه‌ای باشد كه موجبات تشدید، انعكاس و تفرق نامطلوب صوتی را فراهم نیاورد.

- نحوه قراگیری بلوك‌های ساختمانی نسبت به یكدیگر نباید بگونه‌ای باشد كه موجبات تشدید، انعكاس و تفرق نامطلوب صوتی را فراهم آورد.

- استقرار بلوك‌های ساختمانی بگونه‌ای باشدكه بیشترین فاصله ممكن را از منابع آلودگی صدا داشته باشند.

- جهت قرارگیری ساختمان‌ها نسبت به منابع تولید صدا طوری باشد كه كمترین انعكاس و تفرق را ایجاد نماید.

2- استفاده از كاربری‌های با آسیب‌پذیری كمتر به عنوان حایل

- در طراحی سایت پلان‌ها، قرارگیری كاربری‌های با حساسیت كمتر (نظیر تجاری‎ها) در امتداد منابع آلودگی به عنوان حایلی برای مناطق آسیب‌پذیرتر مدنظر گرفته شود.

3- طراحی مناسب درخصوص ارتفاع ساختمان‌ها

- تركیب ارتفاعی بلوك‌های مختلف به نحوی طراحی گردد كه ردیف اول ساختمان‌ها به عنوان حایل برای سایر مجموعه‌ عمل نماید و تمهیدات خاص تنها برای ردیف اول ضرورت داشته باشد.

4- طراحی مناسب محوطه‌سازی

- طراحی محوطه سازی سایتها باید بگونه‌ای باشد كه حتی‌المقدور از فضای سبز بعنوان مانعی در برابر صدا عمل نماید.

- نقش فضای سبز كه می‌تواند دركاربری حریم معابر ایجاد شود در طراحی محوطه‌سازی دیده شود. (هم از نظر نوع گونه‌ها و هم از نظر شكل و عملكرد مجموعه این المان‌ها در كنار یكدیگر).

- طراحی بگونه‌ای صورت گیرد كه حداكثر كاهش آلودگی صوتی را باعث شوند.

5- انتخاب گونه‌های گیاهی مناسب

- از گونه‌های مناسب گیاهی جهت جذب بیشتر صدا و ایجاد سایه صوتی برای ساختمان‌ها استفاده شود. (صرفاً: از گیاهان كوتاه نظیر چمن استفاده نشود).

- اثر روانی و آرامش روحی ناشی از آن چشمگیر و مؤثر می‌باشد.

- باید به مقدار كافی مرتفع و متراكم بوده به گونه‌ای كه قابلیت دید را به كمترین حد برساند كه در این حالت قابلیت كاهش صدای ناشی از ترافیك را دارا خواهد بود.

- بطور كلی ‌پوشش ‌گیاهی‌ متراكم ‌باعرض ۳۰ متر صدا را حدوداً به میزان ۵ دسی بل كاهش می‎دهد.

۶- رعایت نكات ترافیكی داخل سایت‌ها (شیب رمپ، شعاع قوس‌ها و…)

- با توجه به اینكه حركت اتومبیل‌ها در سطوح شیب‎دار موجب تولید صدای بیشتری می‌گردد، در طراحی معابر داخل سایت‌ها رعایت استانداردهای مربوطه و پرهیز از شیبدار نمودن بدون توجیه مسیرها مدنظر قرارگیرد.

- طراحی معابر بگونه‌ای صورت گیرد از ازدحام اتومیبل‌ها و توقف بیش ازاندازه آنها جلوگیری نماید.

 7- طراحی معماری مناسب داخلی

- در طراحی معماری داخلی مجموعه‌ها سعی شود فضاهای با حساسیت كمتر در معرض آلودگی مستقیم قرار گیرند و فضاهای حساس بطور غیرمستقیم در تماس باشند.

- با در نظر گرفتن ضوابط معماری از فضاهای كنترل نشده نظیر راهروها، نورگیرها و … جهت حفاظت از فضاهای حساس دربرابر آلودگی صوتی استفاده شود.

 8- عایق بندی ساختمان‌ها در برابر صوت

- با توجه به اینكه كاهش آلودگی صوتی از طریق جذب، بهترین حالت ممكن می‌باشد، لازم است ساختمان‌ها در معرض این آلودگی با استفاده از مواد جاذب عایق‎بندی شوند. توصیه می‌شود این امر مطابق استانداردهای صدابندی در ساختمان كه توسط مركز تحقیقات ساختمان و مسكن تهیه می‌گردد، صورت پذیرد.

- در بكارگیری عایق‌هایی نظیر پنجره‌های چند جداره عملكرد عایق در برابراتلاف انرژی و … نیز بصورت همزمان دیده شود.

- استفاده از مواد جاذب در دیوارهای ساختمان و درزگیری‌درها و پنجره‌ها توصیه ‌می‌گردد.

 9- استفاده از موانع صوتی:

- دیوارهای عمودی:

- جنس دیوارها عمدتاً از نوع چوب، گچ، ساروج، بتن، سنگ، فلزات یا دیگر مواد می‌باشد.

- از نظر زیبائی‎شناختی باید با محیط اطراف خود همگون و سازگار باشد.

- به میزان كافی بلند و عریض باشد تا دید جاده را پوشش دهد.

- درمواردی كه منازل یا سایركاربریها بر روی تپه‌های مشرف به جاده قرار گرفته‎اند و یا اینكه ارتفاع آنها بیش از ارتفاع دیوارها می‌باشد، ازكارآیی دیوار كاسته می‌گردد كه این كاهش كارایی در طراحی باید مدنظر قرارگیرد.

- وجودبازشوها در دیوارها در محل تقاطع‎ها یا معابر ورودی و خروجی نیز از قابلیت آنها می‌كاهد.

- پراكندگی ابنیه‌ها در امتداد مسیر معابر چگونگی احداث دیوارها و دیگر موانع را با مشكل مواجه می‌كند.

- دیوارها تا فاصله ۶۱ متر ازبزرگراه‌ها بیشترین مقدار اثر را دارا می‌باشند (معمولاً ردیف اول از منازل)

- نباید سبب افزایش محسوس صدا در سوی مقابل خود شوند.

- در نهایت باید تراز صدا، اساساً برای ساكنین كنار بزرگراه‌ها و معابر پر رفت و آمد، به شكل محسوس كاهش یابد.

 مقدار كاهش صدا توسط دیوارها:

قابلیت كاهش صدای ترافیك توسط دیوارها بستگی زیادی به جنس آنها دارد. جهت كاهش مؤثر صدا مواد بكار برده شده در موانع (دیوارها) می‌باید محكم و سفت بوده و به میزان كافی متراكم (حداقل ۲۰ كیلوگرم در مترمربع) باشند، از نقطه نظر كاهش صدا كلیه موانع (دیوارها) در صورت واجد بودن شرایط مذكور، قابلیت كاهش صدا را به صورت مؤثری دارا خواهند

 

 منابع:

1-    علیپور صدرالدین، آلودگی هوا و صوت در اینترنت

2-     دکتر مینو دبیری، آلودگی محیط زیست هوا، آب ، خاک و صوت ، انتشارات نشر اتحاد، سال 84

3-     آلودگی محیط زیست آب، خاک و هوا، مهندس مجید عرفان منش، دکتر مجیر افیونی، انتشارات ارکان، سال 85

4-    بوشور آلودگی صوت ، شرکت کنترل کیفیت هوا

5-    کارگاه صوت و کاهش آن، دکتر منظم