مونوریل
چکیده
موافقت با هر پدیده ناشناخته یا معرفی نشده ای همانند مخالفت با آن ،کاری غیر عقلایی به نظر می رسد. بوسیله شناخت است که می توان در مورد پدیده ای اظهار نظر کرد و یا به نظرات و انتقادات موجود، سمت و سو گرفت.از این رو با توجه به اینکه در حال حاضر موضوع مونوریل در شهر قم به طور جدی مورد بحث است و نقد ها و حواشی بسیاری در این حوزه صورت گرفته است ،شناخت این وسیله حمل و نقل در سطح کلان ، جایگاه آن در طرح های شهری،و نیز بررسی تجربه جهانی آن ،ضروری به نظر می رسد.از این رو در این مقاله ابتدا به بررسی نمونه هایی از مونوریل در جهان پرداخته،و سپس به ارزیابی این نمونه ها در موضوعات قابل بحث از جمله هزینه ها ،کارکرد اصلی ،کالبد شهری و ... می پردازیم.
بخش اول: معرفی نمونه ها
اروپا
آلمان
قدیمی ترین مونوریل اروپا، ووپرتال(Wuppertal) است. این مونوریل در منطقه روهر آلمان در سال ۱۹۰۱ راه اندازی شده است. از آنجا که بر اساس برنامه های شهر می بایست مسیری در این منطقه راه اندازی می شد و امکان احداث راه آهن روی رودخانه ووپر وجود نداشت، این سامانه پیشنهاد شد. ظرفیت جابجایی آن حدود ۳۵۰۰ نفر در ساعت است. طول مسیر آن نیز ۳/۱۳ کیلومتر در نظر گرفته شده است. در سال ۱۹۹۹ واگن های این سامانه از خط خارج شدند و اولین حادثه آن را در نزدیک به یک سده رقم زدند و در حادثه سقوط چهار نفر جان خود را از دست دادند.
مونوریل دورتمند- DORTMUND (محل احداث دانشگاه)، یورو پارک(محل احداث پارک تفریحی) ، مگدبورگ(محل احداث مرکز گردشگری)، دوسلدورف(محل احداث فرودگاه)، سایر خطوط منوریل در آلمان هستند. به جز سامانه ووپرتال، سایر شبکه های منوریل در آلمان جنبه های تفریحی دارند.
عکس 1- مونوریل دانشگاه دورتمند دید از بالا-آلمان
عکس2- مونوریل دانشگاه دورتمند در محوطه دانشگاه-آلمان
عکس3- مونوریل فرودگاه بین المللی دوسلدورف-آلمان
عکس4- مونوریل دانشگاه دورتمند در ایستگاه-آلمان
انگلستان
در سال ۱۹۷۴ مونوریل موزه ملی خودروهای بیولیو(Beauliew) در انگلستان راه اندازی شد، این مونوریل دارای سامانه حلقوی است و بازدیدکنندگان موزه را از موزه ملی خودرو به ساختمان قصر انتقال می دهد. بعدها واگن های این مونوریل تغییر شکل یافتند تا بتوانند مسافران بیشتری را جابجا کنند. مونوریل های: آلتون تاورز(محل احداث پارک عمومی) و چستر(محل احداث باغ وحش چستر) دیگر سامانه های مونوریل این کشور هستند که همگی تفریحی هستند.
عکس5- مونوریل و مسیر مونوریل بیولیو(انگلستان)
عکس6- مونوریل و مسیر مونوریل بیولیو(انگلستان)
ایتالیا
اولین و آخرین مونوریل ایتالیا در سورن لمب(Severn lamb) ساخته شد. مونوریل راونا-ساویو در یک مرکز تفریحی احداث شده است و دو ایستگاه دارد. طول این شبکه حلقوی حدود ۲ کیلومتر است. در سال ۱۹۹۹ افتتاح شد و عمر آن نزدیک به ۱۰ سال است. از آنجا که در یک مرکز تفریحی ساخته شده، مصرفش هم تفریحی است!
روسیه
مونوریل مسکو(MOSCOW) در سال ۲۰۰۵ به بهره برداری رسید. این مونوریل دارای یک وجه تمایز بزرگ با اقوام دیگرش است. خطوط آن به خاطر سرمای شدید مسکو دارای یک سیستم گرمایشی کاملا منحصر به فرد است. طول مسیر آن ۷/۴ کیلومتر و تعداد ایستگاه های آن نیز ۶ ایستگاه است. این مونوریل در محدوده گردشگاهی شهر تاسیس شده و به خاطر هزینه بلیط، بیشتر مورد استفاده گردشگران و کسانی که قصد تماشای مناظر شهر را دارند قرار می گیرد.
عکس7- مونوریل مسکو(روسیه)
عکس8- مسیر مونوریل و تجهیزات گرمایشی مونوریل مسکو(روسیه)
عکس9-مسیر مونوریل مسکو در کنار برج یادمان اوستانکینو(روسیه)
عکس10- ایستگاه مونوریل مسکو(روسیه)
آسیا
کره جنوبی
در این کشور آسیایی، دو شبکه مونوریل وجود دارد. یکی در مرکز تفریحی و دیگری در یک شهرک دانشجویی تاسیس شده است. اولی مونوریل لوت وورلد(Lotte World) نام دارد. قطار سه واگنه این مونوریل که در مرکزی تفریحی مستقر است، ظرفیتی ۱۸ نفره دارد. این منوریل ارتباط داخلی منطقه تفریحی دانیای لوت را برقرار کرده است. مونوریل تادوک در شهرکی دانشجویی به همین نام اساسا در سال ۱۹۹۳ به خاطر برگزاری جشنواره احداث شد و بعدها هم مورد استفاده قرار گرفت. طول مسیر آن ۴/۲کیلومتر است و در تمامی مسیر سه ایستگاه دارد.
عکس11-مونوریل مرکز تفریحی لات وورلد در بخش فضای باز
عکس12- مونوریل مرکز تفریحی لات وورلد در بخش فضای بسته
سنگاپور
پارک پرندگان سنگاپور با ۷ هزار پرنده گوناگون دارای یک مونوریل می باشد، تا گردشگران را برای تفرج در این پارک حمل کند. مونوریلی به طول ۷/۱ کیلومتر که در سال ۱۹۹۱ احداث شد و سه ایستگاه دارد. دیگر مونوریل این جزیره، مونوریل سنتوسا اکسپرس است که ۲/۱ کیلومتر طول شبکه آن است . این مونوریل در سال ۲۰۰۶ احداث شد و ۱۴ ایستگاه دارد. بیشتر مورد استفاده گردشگران است و هزینه احداث آن ۷۸ میلیون دلار بوده است.
عکس 13-مونوریل پارک پرندگان یورونگ(سنگاپور)
عکس 14- مونوریل پارک پرندگان یورونگ(سنگاپور)
عکس 15- مسیر مونوریل بر روی مسیر عابر پیاده پارک پرندگان یورونگ
عکس 16- درب ورودی و ایستگاه مونوریل پارک پرندگان یورونگ(سنگاپور)
چین
سه شبکه منوریل در این کشور وسیع وجود دارد. این شبکه ها در: پارک جهان نمای شنزن، هسته مرکزی شهر شنزن و شانگ کینگ قرار گرفتند. پس از احداث منوریل تفریحی پارک شنزن، در هسته مرکزی این شهر نیز مونوریلی بنا شد و در سال ۲۰۰۵ مونوریل شانگ کینگ، طولانی ترین شبکه مونوریل چین در این شهر به طور ۵/۱۳ کیلومتر و با ۱۴ ایستگاه راه اندازی شد.
عکس 17- مونوریل پارک تفریحی شنزن (چین)
عکس 18- مونوریل پارک تفریحی شنزن (چین)
تایلند
مونوریل مرکز خرید بانکوک، از پرجمعیت ترین مناطق تایلند، اولین تجربه مونوریل در این کشور بود که در سال۱۹۹۴ احداث شد. این مونوریل مرکز خرید این شهر را به پارک تفریحی دنیای فردا متصل کرده و ۶/۱ کیلومتر طول شبکه آن است. در مسیر ۴ ایستگاه دارد و توان جابجایی ۸۰۰ مسافر بر ساعت را دارد.
عکس 19- مسیر و قطار هوایی بانکوک(تایلند)
مالزی
مونوریل های سانوی سیتی، کوآلالامپور و پوترا جایا سه شبکه مالزی هستند. مونوریل سانوی سیتی در منطقه شهر آفتاب شهر نزدیک به کوالالامپور، در سال ۲۰۰۰ ساخته شد. طول شیکه آن ۲/۳ کیلومتر است و سه ایستگاه دارد. مونوریل شهر کوالالامپور از سانوی سیتی قدیمی تر است و سه سال قبل از آن در خود شهر احداث شد. این مونوریل مورد استفاده عموم مردم است.
عکس 20- ایستگاه مونوریل شهر تفریحی سانوی سیتی (مالزی)
عکس 21- مونوریل شهر تفریحی سانوی سیتی (مالزی)
ژاپن
در ژاپن حدود ۱۱ شبکه منوریل وجود دارد. عمده این شبکه ها مورد استفاده عموم مردم هستند. ژاپن به خاطر شرایط اقلیمی خاص و مجمع الجزایری بودن، ناگزیر از استفاده از مونوریل به عنوان وسیله حمل نقل عمومی است. این شبکه ها در شهرهای: توکیو، اینویاما، هاندا، شونان(SHONAN)، هیگاشی یاما، کیتاکیوشو، شیبا، اوزاکا، تاما، دیسنی لند و ناها احداث شدند. از اواسط قرن نوزده، مونوریل ها در ژاپن تاسیس شدند.
عکس 22- مونوریل مسیر گردشگاهی شونان،توکیو(ژاپن)
عکس 23- مونوریل مسیر گردشگاهی شونان،توکیو(ژاپن)
آمریکا
اگر یک مورد مونوریل نمایشگاه ۶۷ لاروند در کانادا را کنار بگذاریم، سایر شبکه های مونوریل در آمریکای شمالی در ایالات متحده آمریکا قرار گرفتند. مونوریل های: دیسنی لند(کالیفرنیا)، نمایشگاه قرن ۲۱(واشنگتن)،والت دیسنی(فلوریدا)، مجیک ماون تین(کالیفرنیا)، پیرل ریج(هاوایی)، مترو زو(میامی)، فرودگاه تامپا(فلوریدا)،فرودگاه نیو آرک(نیوجرسی)، جکسون ویل(فلوریدا) لاس وگاس(نوادا) شبکه هایی هستند که در آمریکا وجود دارند. هرچند در نگاه اول تعداد آنها در این کشور پیشرفته زیاد به نظر می رسد، اما در مقایسه با کل شبکه حمل و نقل عمومی-ریلی این کشوری چیز زیادی به حساب نمی اید.
عکس24- مسیر مونوریل در شهرک تفریحی والت دیسنی،فلوریدا
عکس25- ایستگاه مونوریل در شهرک تفریحی والت دیسنی،فلوریدا(امریکا)
شرکت های اصلی تولید کننده مونوریل
مونوریل،تولید کنندگان محدودی در جهان را شامل می شود. از آن میان می توان به شرکت بمباردیر، که چندین پروزه مونوریل سنگین را در آمریکا و استرالیا اجرا کرده، شرکت هیتاچی، که از پیشگامان مونوریل در جهان به شمار می رود و اغلب مونوریل های آسیا را تولید کرده، شرکت اینتامین، که مونوریل مسکو را ساخته، و شرکت میتسوبیشی که منوریل های ژاپن را طراحی و پیاده کرده است اشاره کرد.
بخش دوم: بررسی و ارزیابی
جدول 1. طول شبکه مونوریل در کشورهای جهان و نسبت آن به کل شبکه ریلی
* این درصد، نسبت به کل شبکه ریلی (شامل مترو و قطارهای سبک شهری) در هر شهر محاسبه شده است.
ظرفیت و توان جابجایی مونوریل های موجود در جهان
طبق آمار و ارقام موجود،حداقل توان جابجایی ساعتی با 160 نفر،مربوط به مونوریل باغ وحش اونو در توکیوی ژاپن وحداکثر توان جابجایی ساعتی با 5750 نفر ،مربوط به مونوریل فرودگاه هاندا در توکیوی ژاپن می باشد.
تنها مواردی که به صورت استثنایی و فوق العاده ای ،توان جابجایی بالاتری را نشان می دهد مونوریل شانگ کینگ در چین است که نشان دهنده رقم 30000 نفر در ساعت است.
کاربرد
این سوال حائز اهمیت است که در حال حاضر اکثرا کاربرد مونوریل های موجود در کشور های مختلف،چیست؟
بنابر اعلام جامعه مونوریل (Monorails Society) 74 درصد شبکه ۸/۳۰۶ کیلومتری مونوریل در سرتاسر جهان در پارک ها عمومی، باغ وحش ها، شهرک های تفریحی، مراکز گردشگری، مجتمع های تفریحی ، فرودگاه ها، نمایشگاه ها و…. امثال چنین اماکنی احداث شدند.
در حال حاضر از مجموع ۱۳۷ کشور جهان که از حداقل های سیستم حمل و نقل عمومی برخوردار هستند، تنها ۱۶ کشور از مونوریل استفاده می کنند. در این بین، بیش از ۷۴ درصد مونوریل های موجود در جهان، در اماکن تفریحی، گردشگری و…. فعالیت می کنند و استفاده از آنها برای حمل و نقل عمومی زیاد مقرون به صرفه نیست.
از طرف دیگر با مراجعه به آثار صاحب نظرانی چون ووکان وویچیک،جورج گری،لستر هول،آلن بلک،پیتر وایت،بری سیمپسون،راجر کرایتون،جان دیکی،مایکل مایر،جان مایر،جان کین،مایکل وول،هورست ویگل، و امثال آنها در زمینه سیستم های حمل و نقل همگانی شهری ملاحظه می شود که هیچ یک از آنها ،سیستم مونوریل را جزو سیستم های "حمل و نقل همگانی شهری" و حتی سیستم مکمل سیستم محوری دیگر مطرح و پیشنهاد نکرده اند و چنانچه اندکی در نوشته های خود بدان پرداخته اند همواره تاکید داشته اند که این سیستم بر اساس مطالعات امکان سنجی لازم، می تواند تنها برای استفاده در باغ وحش ها ،پارک های عمومی ،نمایشگاه ها و امثال آنها پیشنهاد کرد.
از مجموع سیستم های حمل و نقلی همگانی شهری،که در آنها سیستم مونوریل راه اندازی شده است، 5/95 درصد اختصاص به سیستم های ریلی دارد و تنها 4.5 در صد به سیستم مونوریل اختصاص یافته است.
بررسی و ارزیابی کالبدی –شهری مونوریل های جهان
در کشورهای مختلف بسته به شرایط کالبدی شهر ،از سیستم ها گوناگون حمل و نقل شهری استفاده می شود.
برای مثال در کریدور های سنگین کلان شهر ها ، چند خط سیستم مترو راه اندازی شده که عمدتا در بخش های متراکم،و یا مرکزی شهر ها به صورت زیر زمینی،در بخش هایی در سطح و احیانا بخش هایی در ارتفاع کار شده است.در همان شهر بسته به سایر شرایط کالبدی از قطار سبک شهری استفاده شده است. هر جا که پستی و بلندی ،یا دره و رود خانه و یا دریاچه و دریا اجازه استفاده از دو سیستم قبل را نداده است، سیستم کمکی دیگری مانند مونوریل (عمدتا در مراکز تفریحی)مورد استفاده قرار گرفته است و بالاخره هر جا ستون فقرات اصلی حمل و نقل همگانی اقتضا کرده است، سیستم اتوبوس شهری، وظیفه کمکی خود را بکار گرفته است.
شاید بتوان بهترین نمونه آن را کلانشهر سانفرانسیسکو در ایالت کالیفرنیا یافت که طیفی از اکثر انواع سیستم های حمل و نقل همگانی را در راستای نیاز های مردم بکار گرفته است.
در میان کشورهای اشاره شده،مونوریل در میان 6 نوع سیستم حمل و نقل شهری(شامل مترو، قطار سبک شهری، تراموا، راه آهن سبک، تراموای قدیمی و مونوریل) کمتر از 5 درصد سیستم حمل و نقل این کشور ها را به خور اختصاص داده است. و چنانچه در شهری شرایط جغرافیایی، مجمع الجزایری، پستی و بلندی و رودخانه راه اندازی سیستمی از سیستم های پنجگانه یاد شده امکان پذیر نبوده است، استفاده از مونوریل به عنوان یک سیستم حمل و نقل همگانی شهری امری اجتناب ناپذیر بوده است.
هزینه ها
عوامل بسیاری در تجمیع هزینه های احداث مونوریل دخیل هستند. عمده آنها را می توان در مولفه های: طول مسیر، شرایط پستی و بلندی منطقه مورد احداث، موقعیت محل(هزینه حمل مصالح به محل)، وجود زیرساخت ها(از قبیل وجود شبکه های آب، برق تلفن، جاده و.. در نزدیکی محل احداث)، زمین(هزینه تملک زمین محل مورد احداث)، سرعت حرکت(که نوع تجهیزات ایمنی نظیر سوزن ها و تجهیزات دیگر را مشخص می کند) و … هزینه های احداث یک مونوریل را تعیین می کنند. به طور کلی می تواند ترکیب هزینه های تاسیس یک مونوریل را به شرح زیر در نظر گرفت:
جدول2. هزینه احداث مونوریل
جدول 3. هزینه احداث مونوریل در ۸ کشور جهان و میانگین احداث هر کیلومتر مونوریل در جهان
هزینه اعلامی اولیه شرکت های تولید کننده یا مجری سیستم های مونوریل در جهان در مرحله بازار یابی و مذاکرات اولیه، برای هر یک کیلومتر احداث سیستم بین 16-36 میلیون دلار در نوسان بوده است، در حالیکه این هزینه به هنگام اتمام پروژه به حدود 3-5 برابر هزینه پیشنهادی اولیه روبرو بوده است.
میانگین هزینه احداث هر یک کیلومتر مونوریل بین 7 شهر جهان حدود 9/85 میلیون دلار می باشد، درحالیکه هزینه هر یک کیلومتر توسعه سیستم مترو شهر تهران، حدود 39 میلیون دلار می باشد.
میانگین هزینه اجرا هر کیلومتر سیستم "قطار سبک شهری" در 13 مورد از 8 شهر امریکا، در سال 2002، حدود 2/15 میلیون دلار(قطار سبک رو زمینی) و 1/30 (در قطار سبک زیر-زمینی) بوده است.
جمع بندی
باید خاطر نشان کرد که اصولا کارایی، هزینه های نگهداری، ظرفیت جابجایی مسافر و… مترو قابل قیاس با مونوریل نیست. همچنان که در بخش های دیگر نیز آمده است، مونوریل در جهان به جز کشورهای خاصی که دارای اقلیم خاص (مجمع الجزایری، وجود رودخانه و تراکم بالای ساختمان در شهر) هستند استفاده تفریحی دارد. در شهرهای بزرگ ایران نظیر: تهران، کرج، اصفهان، مشهد، تبریز و… حتی امکان استفاده از اتوبوس، قطارهای سبک شهری و تراموا، مترو و… وجود دارد که هر یک از نظر هزینه تاسیس، نگهداری و قابلیت جابجایی مسافر، قابل قیاس با مونوریل نیستند.
البته نمی توان این موضوع را نادیده گرفت که مونوریل می تواند وسیله ای برای جذب گردشگر و… باشد، اما به خاطر هزینه های بالای احداث و نگهداری برای مصارف حمل و نقل عمومی، منطقی به نظر نمی رسد.
منابع :
o شهیدی،محمد حسن/تجربه مونوریل در جهان/ نشر لوح نگار /چاپ دوم/تهران، بهار ۱۳۸۷
o ویکی پدیا
o مقاله روزنامه پول
- o سایت Monorails Society
o و...
