کتاب سبز شهرداریها جلد پنجم طرحهای شهری-احمد سعیدنیا( قسمت دوم و پایانی)
فرآیند تهیه طرحهای شهری در ایران با توجه به وظیفه و نقش هریک، به شرح زیر طبقه بندی می شود: سیاستگذاری، تصمیم گیری و هدایت تهیه برنامه، بررسی و تصویب، نظارت و ارزیابی، تهیه طرح، اجرا، نظارت بر اجرا و سرانجام انطباق و تغییر برنامه.
براساس همین طبقه بندی می توان حوزه وظایف هریک از عناصر را شناسایی کرد. برنامه های توسعه شهری در ایران در قالب طرحهای جامع و تفصیلی، طرحهای احیاء و بازسازی بافتهای قدیمی و برنامه ریزی توسعه شهرهای جدید تهیه میشوند. اغلب این برنامه ها، جنبه فیزیکی دارند و سیاستگذاری توسعه و تغییرات فیزیکی شهرها را به صورت کاملاً محلی انجام می دهند. تهیه تمام این برنامه ها در حیطه وظایف وزارت مسکن و شهرسازی، و اجرای آنها به عهده شهرداریهاست.
شورای عالی شهرسازی، وزارت مسکن و شهرسازی، وزارت کشور، سازمان برنامه و بودجه و شهردریها به ترتیب از عناصر تشکیل دهنده نظام برنامه ریزی شهری در ایران هستند که حوزه دخالت قانونی هریک از آنها در وظایف، سیاستگذاریها، تصمیم گیریها و مانند اینها مشخص شده است. چنان که وظیفه سیاستگذاری و تصمیبم گیری و هدایت طرحهای شهری مستقیماً به عهده شورای عالی شهرسازی و در استانها، به عهده شورای شهرسازی استان و واحد شهرسازی وزارت مسکن و شهرسازی و استانداری است. تهیه تمام طرحهای شهری بر عهده اداره کل مسکن و شهرسازی است که از طریق خرید خدمت یا مستقیماً و در هر حال با عقد قرارداد میان طرفین، تهیه می شود. شورای شهرسازی استان و کیته فنی و بعد از آن نیز شورای عالی شهرسازی هم وظیفه بررسی و تصویب طرحهای شهری را بر عهده دارند. نظارت بر تهیه برنامههای شهری در حیطه وظایف اداره کل مسکن و شهرسازی و سازمان برنامه و بودجه قرار دارد. اجرای همه برنامههای شهری بر عهده شهرداریها و نظارت بر اجرا در اختیار اداره کل مسکن و شهرسازی مربوطه است. تصویب مراتب انطباق و تغییر در برنامه های شهری نیز ابتدا از طریق شهرداری و استانداری، و در نهایت کمیسیون ماده 5 استان صورت می گیرد.
4-1- فرآیند پیش از تهیه طرح :
فرآیند پیش از تهیه طرح های توسعه شهری را میتوان در سیاستگذاریها بخشهایی از فرایند تصمیم گیری و هدایت طرحهای توسعه شهری خلاصه کرد. این سیاستگذاریها و تصمیم گیریها توسط اداره کل مسکن و شهرسازی استان، استانداری، سازمان برنامه و بودجه، شورای شهرسازی استان، شورای عالی شهرسازی و معماری وزارت کشور، و کمیسیون ماده پنج استان انجام میگیرد.
فرایند پیش از تهیه طرح جامع (توسعه و عمران)
1- در مرحله اول مسئولین محلی شهر، تهیه برنامه توسعه شهری را از اداره کل مسکن و شهرسازی استان (و در مورد شهرهای با جمعیت کمتر از 50 هزار نفر از دفتر فنی استانداریها) درخواست میکنند و یا اداره کل براساس اولویتها و ضوابط و اعتبارات خود، رأساً چنین نیازی را مطرح میکند. در هر صورت اداره کل، تهیه طرح شهر مورد نظر را به واحد شهرسازی وزارت متبوع پیشنهاد میکند. این پیشنهاد در صورت گذراندن مراحل مختلف ضوابط لزوم تهیه طرح، اولویتگذاری تهیه طرح برای شهرهای مختلف و تأمین اعتبار در واحد شهرسازی، تصویب شده و پس از تعیین مهندسین مشاور ذیصلاح به اداره کل مربوط جهت عقد قرارداد با مهندسین مشاور ابلاغ می گردد.
2- در مرحله دوم، مشاور تهیه کننده طرح، توسط سازمان برنامه و بودجه انتخاب میگردد و به وزارت مسکن و شهرسازی معرفی میشود، ولی بنابر روال و ضرورتهای عملی و اجرایی، اغلب وزارت مسکن و شهرسازی، خود مشاور مورد نظر را انتخاب کرده و از سازمان برنامه و بودجه تأئیدیه انتخاب مشاور و تأمین اعتبار برای طرح مورد نظر را دریافت میکنند.
3- در مرحله سوم، اداره کل مسکن و شهرسازی طبق مفاد قرارداد تهیه طرحهای توسعه و عمران و تفصیلی حوزه نفوذ شهرها مشهور به قرارداد تیپ 12، اقدام به انعقاد قرارداد با مهندسین مشاور مینماید. مشاور موظف است در چهارچوب این قرارداد، برنامه توسعه شهر مربوط را تهیه کند و جهت ارزیابی و تصویب به اداره کل مسکن و شهرسازی استان تحویل دهد.
فرآیند پیش از تهیه طرح هادی شهر:
برای تعیین اولویت شهرها از نظر تهیه یا تجدید نظر طرح هادی پرسشنامه هایی تهیه می شود و تحت عنوان جدول اطلاعات وضعیت طرحهای توسعه شهری، به شهرهای تابعه هر استان و نیز به تمام استانداریها جهت تکمیل و اعاده، ارسال میگردد. در این جدول نام شهر، جمعیت آن، وضعیت شهر از نظر دارا بودن طرح شبکه بندی، طرح هادی و طرح هادی تجدید نظر شده، طرح جامع یا طرح تفصیلی، مشخص می شود و همچنین تأکید می شود که اولویت تهیه یا تجدید نظر در طرح هادی یا تهیه طرح جامع آنها توسط استانداری مشخص گردد و از بین آنها شهرهایی که تهیه و یا تجدید نظر در طرح هادی آنها توسط دفتر فنی استانداری مقدور نیست باید مشخص شوند، تا برای تهیه طرح هادی آنها توسط دفتر فنی وزارت کشور اقدام گردد. از بین شهرهایی که تهیه و یا تجدید نظر در طرح هادی آنها توسط استانداریها در اولویت قرار گیرد و از دفتر فنی درخواست تهیه آنها شده باشد، شهرهایی که دارای مشکلات حادتری هستند، تعیین می شوند و نسبت به تهیه طرح هادی برای آنها اقدام میگردد. برای شهرهایی که در اولویت قرار گرفتهاند و نقشه و عکس هوایی جدید ندارند از سازمان نقشهبرداری کشور، درخواست میگردد تا به عکسبرداری هوایی از آنها اقدام نمایند تا در برنامه زمانبندی سالهای آتی دفتر فنی منظور گردد.
فرآیند پیش از تهیه سایر طرحها:
برای طرحهای تفصیلی شهرها نیز کلیه مراحل مذکور برای انتخاب مشاور و ارجاع کار به همان روال تشریح شده برای طرح جامع شهری است. همچنین تهیه طرحهای جزئیات شهری نیز توسط مهندس مشاور و در بعضی از شهرداریها که دارای کادر مناسب می باشند، توسط شهرداری انجام میشود.
در روند پیش از اقدام به تهیه طرحهای آماده سازی به این طریق عمل می شود: ادارات زمین شهری استان، اراضی در اختیار خود را با توجه به تعداد متقاضی خواهان مسکن جهت اجرای برنامه آماده سازی به اداره کل مسکن و شهرسازی استان معرفی مینماید. اداره کل مسکن و شهرسازی استان پس از بررسی های اولیه و تطبیق با ضوابط و مقررات توسعه شهری، اقدام به تنظیم موافقتنامه اجرایی آماده سازی مینماید.
پس از کنترل و تأیید موافقتنامه توسط واحد مسکن و تأمین اعتبار از طریق سازمان زمین شهری جهت اجرا به اداره مسکن و شهرسازی استان ابلاغ می شود. تهیه طرح آماده سازی توسط مهندسین مشاور معمار و شهرساز انجام میشود.
4-2- فرایند تهیه طرحهای شهری:
پس از انعقاد قرارداد، طرح از طرف ارگانهای مربوطه، به مرحله تهیه طرح و سند برنامه میرسد. تهیه تمام طرحهای توسعه شهری توسط مؤسسات مهندس مشاور رتبه بندی شده شهرسازی و معماری انجام می گیرد. مهندس مشاور پس از انعقاد قرارداد، مطالعات و بررسیهای لازم برای تهیه برنامه را در سه سطح مطالعاتی و جغرافیایی استان، حوزه نفوذ و شهر انجام می دهند. زمینه های مطالعه و مداخله در سطح شهر شامل نظامهای کاربری زمین، معیارهای تراکم جمعیتی و ساختمانی، شبکه معابر، جهت و مکان توسعه فیزیکی شهر و تحلیل محدودیتها و امکانات توسعه شهر در هریک از این زمینه هاست، نتیجه نهایی کار مهندسین مشاور، اسناد پایه ای سه گانه زیر است :
الف – سند کاربری زمین پیشنهادی، شامل نظام تقسیمات شهری، نظام منطقه بندی و نظام کاربری زمین، شبکه گذربندی و معابر پیشنهادی.
ب – ضوابط و مقررات شهرسازی و ساختمانی، شامل حوزه های کاربری زمین، ضوابط تفکیک و ضوابط ساختمانی.
ج- محدوده های پیشنهادی شهر:
پس از تکمیل مطالعات و تدوین نهایی برنامه، کلیه اسناد نوشتاری و نقشه ای تهیه شده، در اختیار اداره کل مسکن و شهرسازی قرار میگیرد تا مراحل ارزیابی و تصویب را طی نماید. فرایند تهیه طرح به زیر مجموعه های زیر تقسیم می شود:
مباحث مربوط به شناخت (مطالعات و بررسیها)
مباحث مربوط به تحلیل مطالعات
مباحث مربوط به تهیه طرح
مباحث مربوط به شناخت (مطالعات و بررسیها)
قبل از تعیین مباحث مربوط به مبانی، باید اصول و روش مطالعات طرحهای توسعه و عمران، حوزه نفوذ و تفصیلی شهرها چنانکه در پیش ذکر شده، مد نظر قرار گیرد.
هماهنگی با سیاست عدم تمرکز و درنظر گرفتن نقش سازمانهای محلی و شوراها در جریان تصمیم گیریهای مربوط به فعالیتهای عمرانی در سطح شهر، شهرستان و استان.
ضرورتهای استقلال و خودکفایی شهرداریها و نهادهای محلی در زمینه برنامهریزی و اجرای برنامه های عمرانی شهر.
تأثیر نظام بخشی در تنظیم و تدوین برنامه های توسعه شهری، سعی در ایجاد هماهنگی بین بخشهای مختلف و در نظر گرفتن روابط متقابل بخشها و عوامل مؤثر در توسعه و عمران شهر.
ضرورتهای بررسی و شناخت خصوصیات شهر و حوزه نفوذ آن، به صورت یکپارچه و با در نظر گرفتن روابط متقابل شهر و آبادیهای اطراف.
ضرورت ارتباط برنامهریزی شهری با سطوح برنامه ریزی (منطقه ای، ملی).
واقع گرایی طرحها و برنامه های عمرانی و در نظر گرفتن امکانات واقعیتهای موجود.
ضرورت پویایی و قابلیت انعطاف طرحها و برنامههای عمرانی شهر.
تأثیر قوانین و مقررات موجود در چگونگی برنامه ریزیهای توسعه و عمران شهر.
انجام مطالعات، به صورتی که مستقیماً و مشخصاً بر تجزیه و تحلیلها و نتیجه گیریها و پیشنهادهای ارائه شده، مؤثر واقع شود.
شناخت مطالعات تهیه طرحهای توسعه و عمران
1- بررسیهای کلی منطقه ای
این بررسیها صرفاً به خاطر روشن ساختن موقعیت و نقش شهر در منطقه و تعیین حوزه نفوذ شهر انجام میشود.
1-1- مسائل جغرافیایی و اقلیمی منطقه ای
1-2- اوضاع و احوال فرهنگی، اجتماعی و تاریخی منطقه
1-3- نحوه توزیع جمعیت درم نطقه
1-4- وضع ارتباطات در منطقه
1-5- اوضاع اقتصادی منطقه و نقش شهر در آن
1-6- برنامه های بخشی منطقه ای و تعیین سهم شهر برنامه های مزبور.
1-7- آبادیها و مناطق واقع در حوزه نفوذ مستقیم شهر.
2- بررسی حوزه نفوذ شهر
2-1- خصوصیات جغرافیایی و اقلیمی
2-2- منابع طبیعی (جنگلها، مراتع، معادن، منابع آب و غیره)
2-3- تعداد و نحوه استقرار آبادیها
2-4- وضع ارتباطات بین آبادیها و شهر و سیستم حمل و نقل موجود.
2-5- وضع تأسیسات و تجهیزات زیربنایی، خدمات رفاهی و نحوه توزیع آن
2-6- موقعیت و خصوصیت مناطق و آثار باستانی
2-7- خصوصیات تاریخی، فرهنگی و اجتماعی
2-8- مشخصات جمعیتی با استفاده از آمار رسمی و اطلاعات موجود.
2-9- خصوصیات اقتصادی (میزان تولید و وضع اشتغال در بخشهای مختلف اقتصادی، استعدادها و امکانات بالقوه، قطبهای جاذب اقتصادی و موانع عمده موجود در راه توسعه اقتصادی).
2-10- برنامه های عمرانی ملی و یا منطقه ای در زمینه رشد و توسعه، نحوه استقرار مراکز جمعیتی و همچنین، برنامه های بخشی منطقه ای عمرانی (تأسیسات و تجهیزات زیربنایی و روبنایی و خدمات رفاهی) و تولیدی (صنعت، کشاورزی و غیره) همراه با مشخص نمودن اعتبارات و امکانات مالی و فنی مربوط به هر بخش
3- بررسی و شناخت شهر
3-1- شناخت، تاریخچه، پیدایش، چگونگی توسعه شهر و روند رشد آن در ادوار گذشته
3-2- خصوصیات جغرافیایی و اقلیمی شهر
3-2-1- موقعیت جغرافیایی شهر و اطراف آن (عوامل طبیعی، عوارض زمینی، وضع توپوگرافی، شیبهای اصلی مؤثر در طرح و منطقه بندی آنها در سطح شهر و اطراف آن و همچنین سایر عوامل جغرافیایی محدودکننده توسعه شهر).
3-2-2- مسائل کل زمین شناسی (جنس خاک، زلزله، آبهای زیرزمینی و غیره)
3-2-3- منابع و نحوه تأمین آب شهر براساس اطلاعات موجود
3-2-4- مسائل هواشناسی (حرارت، رطوبت، باد و غیره)
3-2-5- سیستم حرکت آبهای سطحی (آب باران) در شهر، و موقعیت مسیلها در شهر.
3-2-6- نحوه دفع آبهای سطحی (آب باران) در شهر و معایب آن
3-3- خصوصیات جمعیتی و اجتماعی شهر
3-3-1- خصوصیات جمعیتی و ترکیب آن (وضع جمعیت در گذشته و حال، میزان و وضعیت مهاجرت، جنس، گروهای سنی، بعدخانوار و غیره)، با استفاده از آمار رسمی و اطلاعات موجود.
3-3-2- خصوصیات اجتماعی شهر و محلات مختلف آن و چگونگی تأثیر آنها در توسعه کالبدی شهر
3-3-3- تراکم کلی جمعیت در سطح شهر و تغییرات آن در مناطق مختلف، براساس اطلاعات آماری موجود، و در مواقع لزوم از طریق آمارگیری نمونه ای در محل
3-4- خصوصیات اقتصادی شهر
3-4-1- اوضاع کلی اقتصادی شهر، میزان تولید و نوع آن در هریک از بخشهای اقتصادی، صنعت، کشاورزی، تجارت و خدمات.
3-4-2- میزان و نسبت درصد جمعیت فعال در بخشهای فعال مختلف اقتصادی و میزان و نسبت درصد اشتغال در آن بخشها و میزان و نسبت درصد بیکاری در شهر براساس آمار رسمی و اطلاعات موجود.
3-4-3- مسائل مربوط به ارزش زمین، ساختمانها و تغییرات آن در مناطق مختلف شهر و شناخت ضوابط و معیارهایی که در این تغییرات، نقش تعیینکننده داشتهاند.
3-4-4- هزینههای مربوط به مسکن (قیمت تمام شده، وضع خرید و فروش، اجاره و غیره) و امکانات مختلف سرمایه گذاری در زمینه مسکن در شهر.
3-4-5- برنامه آتی دولت و ارگانهای محلی در زمینه رشد و توسعه اقتصادی شهر به تفکیک بخشهای مختلف کشاورزی، تجارت و خدمات)، همراه با تعیین میزان سرمایهگذاری لازم در هر بخش.
3-5- امکانات مالی، اعتباری، فنی و اداری
3-5-1- امکانات مالی و فنی شهرداری و سایر سازمانهای مؤثر در عمران شهر.
2-5-2- چگونگی رشد درآمدها و اعتبارات شهرداری و سایر سازمانهای مؤثر در عمران شهر.
3-5-3- امکانات تأمین منابع مالی و اعتباری جدید برای رفع کمبودها و نیازهای عمرانی شهر.
3-5-4- امکانات و چگونگی مشارکت مردم در فعالیتهای عمرانی شهر.
3-5-5- امکانات و مشکلات جذب، آموزش و سازماندهی نیروی انسانی متخصص در زمینه برنامهریزی و اجرای طرحهای عمرانی شهر، به منظور تجهیز شهرداری و سایر سازمانهای مربوط.
3-5-6- وضعیت قوانین و مقررات موجود مربوط به عمران شهر، مالکیت زمین و اختیارات و وظایف شهرداری و سایر سازمانهای مؤثر در عمران شهر.
3-6- خصوصیات کالبدی شهر.
3-6-1- نحوه استفاده از اراضی شهر و محاسبه سطوح، درصد و سرانه آنها در کل شهر.
2-6-3- وضع کمی و کیفی کالبدی کارکردهای مختلف شهری (آموزشی، بهداشتی، درمانی، مذهبی، ورزشی، فرهنگی، فضای سبز) و تعیین کمبودها و نیازها در وضع موجود.
3-6-3- نحوه توزیع خدمات محلهای (آموزشی، بهداشتی، فضای سبز، خرده فروشی و غیره) در مناطق مختلف شهر، با در نظر گرفتن گنجایش و شعاع کارکرد هریک از خدمات.
3-6-4- بافت و سازمانهای شهری همراه با تعیین محدوده محلات مختلف در شهر و چگونگی روابط آن با یکدیگر.
3-6-5- تراکم کلی ساختمانی مسکونی در مناطق مختلف شهر، از طریق بازدیدهای محلی و نمونهبرداری از ساختمانها.
3-6-6- وضعیت کلی ساختمانهای مسکونی در مناطق مختلف شهر، از نظر نوع مصالح و کیفیت ساختمان (قابل استفاده، مرمتی، تخریبی)، تجهیزات و تأسیسات بهداشتی و غیره، از طریق بازدیدهای محلی و نمونه برداری از ساختمانها.
3-6-7- مسائل کمی و کیفی مربوط به وضع مسکن در شهر و محلات مختلف و کمبودها و مشکلات مربوط به تهیه مسکن در شهر.
3-6-8- وضع مالکیت اراضی در شهر با تفکیک نوع مالکیت خصوصی و عمومی (شهرداری، اوقاف، سازمان زمین و سایر سازمانهای عمومی).
3-6-9- وضع بناها و محوطههای تاریخی با استفاده از اطلاعات و ضوابط حفاظت سازمانهای مربوطه.
3-6-10- موقعیت، گنجایش و کیفیت مراکز و شبکهها ( تأسیسات شهری آب و فاضلاب، برق، تلفن، گاز و غیره)، سرانه ها، کمبودها، محدودیتها و امکانات گسترش آنها
3-6-11- وضع کیفی، کمی تجهیزات شهری ( کشتارگاه، غسالخانه، گورستان، دفع زباله، آتشنشانی و غیره)، کمبودها و مشکلات موجود در این زمینه.
3-6-12- وضع شبکه بندی خیابانها و معابر پیاده، از لحاظ سیستم شبکه بندی و مشخصات معابر و تقاطعها (طول و عرض و شیب، نوع پوشش و غیره).
3-6-13- مسائل مربوط به عبور و مرور عمومی و خصوصی، در شهر (سیستم ارتباطی،حجم، کیفیت، نحوه کنترل، مشکلات مربوط به نقاط و گره های رفت و آمد، تعداد وسایل نقلیه عمومی و خصوصی، تعداد تصادفات، حجم عبور و مرور در مسیرها و نقاط بحرانی و غیره).
شناخت مطالعات تهیه طرحهای تفصیلی شهر:
1- بررسیهای مشروح و تفصیلی مناطق، محلات مختلف شهر
1-1- بررسیهای عمومی و تعیین مناطق برای تهیه طرح تفصیلی
1-1-1- بررسی امکانات مالی، فنی و اجرایی شهرداری سایر سازمانهای مؤثر در عمران شهر، امکانات و مشارکت مردم و بخش خصوصی، ارزیابی کمبودهای اعتباری لازم برای اجرای طرحها و برنامههای عمرانی شهر و در صورت لزوم تعدیل پیشنهادهای ارائه شده در جهت تطبیق با واقعیتهای اجرایی.
1-1-2- بررسی نظرات شهرداری، شورای شهر، سایر نهادهای محلی و مردم در زمینه نیازهای عمرانی محلات مختلف، اولویت و جستجوی راه حلهای تلفیق آنها با طرحها و برنامههای توسعه عمران شهر.
1-1-3- بررسی و پیشنهاد محدوده مطالعات طرح تفصیلی و تعیین اولویت انجام مطالعات برای مناطق مختلف، با توجه به مسائل و مشکلات عمرانی، نیازهای شهر و امکانات اجرایی شهرداری.
1-2- بررسی خصوصیات مناطق و محلات واقع در محدوده مطالعات تفصیلی
1-2-1- جمعآوری و بررسی نقشه های مربوط به تفکیک اراضی، طرحهای مصوب مربوط به معابر و فضاهای شهر، تغییراتی که در وضع شبکه بندی خیابانها وارد شده است و بهنگام کردن نقشههای وضع موجود.
1-2-2- بررسی مشروح مسائل مربوط به مالکیت زمین و تعیین محل و مقدار اراضی متعلق به سازمانها و مؤسسات عمومی(شهرداری، سازمان زمین شهری و اوقاف و غیره).
1-2-3- بررسی تغییرات قیمت اراضی، ساختمانها، سرقفلی و غیره در محلات مختلف.
1-2-4- کنترل نقشه های وضع موجود استفاده از اراضی در محل، به منظور تطبیق آنها با امکانات اجرایی و تکمیل آنها برای استفاده در طرح تفصیلی.
1-2-5- بررسی تراکم موجود (جمعیتی و ساختمانی) مناطق و محلات مختلف مورد مطالعه، کنترل تراکمهای پیشنهادی در طرح توسعه و عمران شهر، و در صورت لزوم تعدیل آنها برای انطباق بیشتر با واقعیات و امکانات اجرایی.
1-2-6- بررسی وضع ساختمانها از نظر نوع مصالح، معماری، کیفیت ساختمانی (تخریبی، مرمتی، واحد ارزش نگهداری)، تعداد طبقات ساختمانها و غیره در محلات و مناطق مختلف مورد مطالعه، براساس مشاهدات محلی و نمونه برداری.
1-2-7- بررسی محوطه های تاریخی، در رابطه با فضاهای اطراف آن و تعیین حریم و ضوابط حفاظتی مربوط به آنها با توجه به ضوابط و معیارهای تعیین شده توسط سازمانهای مسئول.
1-2-8- بررسی و برداشت وضع شبکه خیابانهای موجود (طول و عرض، سطح مفید، مقطع عرضی، درصد شیب، نوع پوشش آن).
1-2-9- بررسی و تعیین حجم عبور و مرور در خیابانها و تقاطعهای مهم و موقعیت و حجم پارکینگها، با توجه به شبکه بندی پیش بینی شده در طرح توسعه و مران شهر.
1-2-10- کنترل مسیر خیابانهای اصلی پیش بینی شده در طرح درم حل، و بررسی مسائل و مشکلات مربوط به اجرای آنها از نظر وضع مالکیت تفکیک اراضی، هزینه های اجرایی، مسائل اجتماعی و کالبدی و غیره، انتخاب منطقی ترین مسیرها براساس پیشنهادهای طرح توسعه و عمران شهر.
1-2-11- کنترل نحوه استفاده از اراضی پیش بینی در طرح توسعه و عمران شهر و بررسی مسائل و مشکلات مربوط به اجرای آن، به منظور قطعیت بخشیدن به آن در طرح تفصیلی.
1-2-12- تهیه گزارشها و نقشه های شبکه خیابانها، نحوه استفاده از اراضی و سایر نقشه ها و نمودارهای لازم از وضع موجود.
مباحث مربوط به تحلیل مطالعات
تجزیه و تحلیل و استنتاج از بررسیها، طبقه بندی، تجزیه و تحلیل، جمع بدی و نتیجه گیری از مطالعات، آمار و اطلاعات به دست آمده و بررسیهای انجام شده درباره وضع موجود منطقه، شهر و حوزه نفوذ آن به منظور دستیابی به نتایج زیر صورت میگیرد:
1- نتایج مربوط به حوزه نفوذ شهر:
1-1- پیش بینی چگونگی عملکردهای اصلی اقتصادی در حوزه نفوذ شهر و تحولات کلی آن در آینده.
1-2- چگونی توزیع جمعیت در حوزه نفوذ شهر و احتمالات رشد و تحول آن در آینده.
1-3- برآورد کمبودهای اساسی در وضع موجود در زمینه تأسیسات زیربنایی (راه، آب آشامیدنی، برق و پست)، خدمات رفاهی (آموزش، درمانی، بهداشتی و سایر نیازهای ضروری بسته به عرف و احتیاجات محلی)، سایر تجهیزات مؤثر در روند رشد و توسعه اقتصادی و اجتماعی حوزه نفوذ.
1-4- پیش بینی امکانات تأمین منابع مالی و چگونگی مشارکت اهالی و نهادهای محلی، برای برآوردن نیازهای عمرانی حوزه نفوذ شهر.
1-5- ارائه کلیات چارچوب پیشنهادی برای توسعه و عمران حوزه نفوذ شهر
2- نتایج مربوط به شهر:
2-1- تعیین عملکرد و نقش غالب اقتصادی شهر و وضع موجود.
2-2- پیش بینی نقش و روند توسعه اقتصادی شهر در آینده
2-3- پیش بینی احتمالات رشد و تحولات جمعیت شهر در آینده
2-4- ارزیابی امکانات رشد کالبدی و توسعه شهر، تعیین جهات، حدود منطقی و مراحل مختلف توسعه شهر در آینده.
2-5- پیش بینی امکانات مالی و فنی شهرداری در آینده و امکانات افزایش درآمدها و تأمین اعتبرات عمرانی، توسط سایر سازمانهای مؤثر در عمران شهر.
2-6- برآورد کمبودها (کمی و کیفی) و نیازهای عمرانی شهر در زمینه مسکن، تأسیسات زیربنایی (شبکه عبور و مرور و حمل و نقل، آب، برق، فاضلاب، دفع آبهای سطحی، تلفن، گاز و غیره)، خدمات رفاهی (آموزشی، بهداشتی، درمانی، فرهنگی، مذهبی، ورزشی، فضای سبز و غیره) و امکانات رفع نیازهای مزبور در آینده.
2-7- تعیین معیارهای و ضوابطی که باید در طرح ریزی کالبدی شهر مورد توجه قرار گیرد.
2-8- حجم بندی، تنظیم و مقایسه راه حلهای به دست آمده برای رشد و توسعه شهر و انتخاب بهترین راه حل و الگوی پیشنهادی، به منظور تبادل نظر با سازماناهی مسئول (دفتر فنی استانداری، اداره کل مسکن و شهرسازی، شهرداری، جهاد سازندگی و سایر سازمانهایی که در رابطه با برنامه های عمران شهر قرار میگیرند). و نهادهای محلی (شورای شهر، شورای محلی و معتمدین محل). برای تأکید و احتمالاً تعدیل الگوی نهایی توسعه شهر
3- تهیه الگوی نهایی تدوین نتیجه نهایی تجزیه و تحلیل ها در بخشهای مختلف مطالعات انجام شده، جمع بندی و مشخص ساختن آثار بر رشد کالبدی شهر در آینده و جمع بندی نظرات سازمانهای ذی ربط به نحوی که بتوانند مبنای تهیه طرح در مراحل بعدی قرار گیرند، همراه با کلیه نقشه ها، گزارشهای مربوط، جدولها و نمودارهای لازم مورد هر قسمت از مطالعات و تجزیه و تحلیلهای انجام شده، و ارائه آنها برای تصویب نهایی. نقشه های عمومی، شهری، موضوع مطالعات بندهای فوق به مقیاس( و در مواردی که بنا به دلایلی ضرورت داشته باشد، با نظر کارفرما، به مقیاس کوچکتر) و سایر نقشه ها، بسته به مورد، با مقیاسهای مناسب دیگر تهیه و ارائه خواهد شد.
مباحث مربوط به تهیه طرح
بعد از تجزیه و تحلیل و بررسی دقیق در زمینه های گوناگون و بعد از آنکه تعداد جمعیت، وضع اقتصادی جمعیت، نیازهای جمعیت و خصوصیات آن در رابطه با اقتصاد شهر و منطقه، نقش شهر در ده سال آینده و امکانات و محدودیتها معلوم گردید، میتوان دست به ارائه طرح زد؛ و پس از ارزیابی همه جوانب طرح را پیشنهاد نمود و به مرحله اجرا درآورد ولی نکته ای که بی نهایت قابل اهمیت می باشند، آن است که برنامه ریزی بایستی از یک آینده نگری برخوردار باشد، و طرح تنها برای ده سال آینده پیشنهاد نشود، بلکه به نحوی ارائه گردد که در ارتباط با آینده شهر نیز قرار داشته باشد.
1- تهیه طرح و برنامه های مربوط به حوزه نفوذ شهر
1-1- راه حلها و پیشنهادهای مناسب برای حل مسائل و مشکلات حاد موجود در زمینه توسعه اقتصادی اجتماعی و نیازهای فوری عمرانی حوزه نفوذ (تأسیسات زیربنایی، خدمات رفاهی و غیره).
1-2- پیشنهادهای عملی برای بالا بردن سطح رشد و توسعه اقتصادی اجتماعی و اقدامات عمرانی مورد نیاز حوزه نفوذ به منظور توسعه و عمران شهر و ایجاد تعادل در توسعه شهر و مراکز جمعیتی واقع در حوزه نفوذ آن، با در نظر گرفتن امکانات بالقوه و بالفعل منطقه و سازمانهای اجرایی مربوط.
1-3- طرح میان مدت توسعه و عمران حوزه نفوذ، چگونگی استقرار تأسیسات زیربنایی (راه، آب آشامیدنی، برق و پست)، و توزیع خدمات رفاهی (آموزشی، درمانی، بهداشتی و سایر نیازهای ضروری بسته به عرف و احتیاجات محلی).
1-4- پیش بینی کلی اعتبارات لازم برای اجرای طرح و پیشنهادهای ارائه شده با در نظر گرفتن حدود اعتبارات و امکانات سازمانهای اجرایی مربوط
1-5- اولویتها و چگوگی اجرای پیشنهادهای ارائه شده.
2- تهیه طرح توسعه و عمران شهری
2-1- نقشه نوع استفاده از اراضی شهر.
2-2- نقشه مراحل مختلف توسعه آتی.
2-3- نقشه عمومی تراکم مناطق و محلات مختلف شهر.
2-4- نقشه محدوده های پیشنهادی شامل حریم شهر (حوزه استحفاظی)، محدوده قانونی و محدوده خدماتی شهرداری.
2-5- نقشه شبکه ارتباطی شهر (خیابانهای موجود و پیشنهادی).
2-6- نقشه درجه بندی و عرض خیابانها.
2-7- نقشه مرحله بندی اجرای پروژه خیابانها و سایر پروژه های مربوط به شهرداری.
2-8- نقشه شیب خیابانها و نحوه دفع آبهای رو زمینی در شهر.
2-9- نقشه های مروبط به تفکیک وظایف شهرداری و سایر سازمانهای مسئول در عمران شهر.
2-10- کلیات ضوابط و مقررات ساختمانی و شهرسازی در شهر و مناطق خاص شهری
2-11- پیش بینی نیازهای آتی شهر در زمینه تأسیسات شهری (از قبیل آب و فاضلاب، برق و تلفن) با توجه به مطالعات سازمانهای مسئول، تعیین اولویتها و امکانات تأمین آنها در دوره های برنامه ریزی مورد نظر
2-12- پیش بینی نحوه ایجاد و توسعه تجهیزات شهری (کشتارگاه، غسالخانه، گورستان، سیستم دفع زباله، آتش نشانی و غیره).
2-13- ارائه پیشنهادها و توصیه های کلی، در زمینه چگونگی استفاده از استعدادها و امکانات رشد و توسعه اقتصادی شهر، به منظور تکمیل و تحقق هر چه بیشتر پیشبینیهای طرح توسعه و عمران شهر
2-14- گزارش توجیهی، جداول و نمودارهای مربوط به طرحها و نقشه های فوق به تفکیک وضع موجود و پیشنهادی
3- تهیه برنامه های توسعه و عمران شهر
3-1- برنامه عمرانی میان مدت شهر، شامل کلیه کارهای عمرانی است که طبق طرح توسعه و عمران شهر باید در شهرداری، سازمانهای دولتی و سلیر بخشها در شهر به مرحله اجرا درآید.
3-2- برنامه عمرانی کوتاه مدت (پنج ساله شهرداری)، با توجه به مفاد قانون نوسازی و عمران شهری، یا قوانین جایگزین آن تهیه می شود.
3-3- برنامه عمرانی کوتاه مدت (ده ساله) تفکیک شده، مربوط به سایر سازمانهای مؤثر در عمران شهر، مانند آموزش و پرورش، بهداری و غیره
3-4- گزارشهای توجیهی، نمودارها و جدولهای مربوط به زمانبندی برنامه ها، اولویتها، پیش بینی اعتبارات و تقسیم آنها در بخشها و دوره های اجرایی و همچنین سازمان و نیروی انسانی مورد نیاز، برای اجرای طرحها و برنامه ها
تهیه طرحهای تفصیلی
1- تهیه نقشه های تفصیلی محلات و مناطق تعیین شده به ترتیب اولویتها
1-1- نقشه شبکه خیابانها تا حد کوچه های قابل دسترسی (ضمن تعیین کف خیابانهای اصلی و فرعی)، تعیین نحوه استفاده از اراضی مشروح (تفصیلی) و قطعی شده و تراکمهای جمعیتی و ساختمانی براساس پیشنهادهای طرح و توسعه و عمران شهر و نتایج حاصل از بررسیهای مشروح محلی، به مقیاس حداقل.
1-2- نقشه های نمونه برای نشان دادن موارد عملی پیشنهادهای تفصیلی از قبیل نقشه های فضاهای شهری، محوطه سازی ساختمانهای مسکونی و غیره، در موارد لزوم
2- تهیه ضوابط و مقررات و گزارشهای توجیهی ضمیمه طرح
2-1- پیشنهادهای اصلاحی لازم در مورد برنامه پنج ساله عمرانی شهر برای تطبیق با طرح تفصیلی
2-2- ضوابط و مقررات مربوط به نحوه استفاده از اراضی، تراکمها، تفکیک زمین و احداث بنا، احداث و توسعه معابر، میادین، فضاهای شهری و غیره، با توجه به پیشنهادهای طرح تفصیلی
2-3- دستورالعملهای لازم برای کادر فنی شهرداری و سایر مجریان و نظارت کنندگان بر اجرای طرحها و برنامهها
2-4- سایر گزارشها و توضیحات مربوط به پیشنهادهای طرح تفصیلی
انجام مطالعات و تهیه نقشه های جزئیات شهرسازی
این طرحها که قاعدتاً باید همسو با اجرای طرحهای جامع و تفصیلی، در چارچوب برنامه پنج ساله عمرانی تهیه شود، شامل مراحل و محورهای زیر است:
1- بررسی مشروح مربوط به طرحهای پنج ساله عمرانی شهر
1-1- بررسی و تعیین فهرست و مشخصات پروژههای برنامه پنج ساله عمرانی شهر همراه با ضوابط و معیارهایی که براساس پیشنهادهایطرح توسعه و عمران شهر یا طرحهای تفصیلی می بایست مورد توجه قرار گیرد.
1-2- تعیین موقعیت قطعی پروژه های شهرسازی در برنامه پنج ساله عمرانی شهر (اعم از خیابانها، میادین، فضاهای سبز، مراکز محله ها، سایر فضاهای شهری، و مناطقی که در مقیاس شهری احتیاج به طرح و نقشه با تعیین جزئیات دارند)، و همچنین، تعیین محدوده مناطقی که برای تهیه طرحهای مزبور باید نقشهبرداری شوند.
1-3- انجام مطالعات و بررسیهای مروبط به ماکلیت، کیفیت ساختمانها، معماری بناهای واقع در محدوه مطالعات، فضاهای شهری واحد ارزش و سایر عواملی که باید در طرحهای پیشنهادی جزئیات شهرسازی مورد توجه قرار گیرد.
2- تهیه نقشه های جزئیات شهرسازی در طرحهای پیش بینی شده در برنامه پنج ساله
2-1- نقشه های جزئیات شهرسازی خیابانها و معابر احداثی و تعریضی(خط پروژه، مقاطع طولی و عرضی اجرایی، جزئیات مروبط به موقعیت و خصوصیات فضاهای سبز، پیاده روها، پارکینگهای اطراف آنهاريال تقاطعها، خط کشیها و غیره) به مقیاس حداقل
2-2- نقشه های جزئیات شهرسازی میادین و فضاهای باز شهری، پارکها و فضاهای سبز (به نحوی که تهیه نقشههای محوطه سازی براساس آنها ممکن باشد).
2-3- نقشه های جزئیات شهرسازی مراکز محلات و سایر مناطق پیش بینی شده برای رفع احتیاجات عمومی شهری، در برنامه پنج ساله عمرانی شهر به مقیاس مناسب.
2-4- برآورد هزینه های مقدماتی با توجه به طرحهای تهیه شده و در صورت لزوم پیشنهاد اصلاحات ضروری در برنامه پنج ساله عمرانی شهر، با در نظر گرفتن امکانات شهرداری و منابع مالی مربوط
2-5- گزارشهای توجیهی، جدولها، نمودارها، دستورالعملهای اجرایی و ضوابطو معیارهای ساختمانی، معماری و شهرسازی که با در نظر گرفتن طرحهای فوق باید مورد توجه قرار گیرد.
تهیه طرحهای آماده سازی زمین
1- مکانیابی جهت تعیین حوزه های مسکونی
ضرورت تقدم این مرحله از آماده سازی زمین از اینجا ناشی می شود که اولاً تعدادی از شهرها فاقد طرح جامع هستند، ثانیاً بسیاری از زمینهای در تملک سازمانهای زمین شهری خارج از محدوده طرح جامع قرار دارند، ثالثاً در شهرهای دارای طرح هادی، محور توسعه شهر به صورت کلی و برای کوتاه مدت تعیین شده است. رابعاً در بعضی شهرها به دلیل قدمت طرح جامع آنها، واقعیت موجود به آینده نگریهای طرح مطابقت نمی کند. بنابراین برای جلوگیری از توسعه شهر به صورت بی قاعده و بدون برنامه و اختصاص زمینهای مناسب سایر کاربریها به کاربری مسکونی،مکان منطقه مسکونی براساس ضوابط و پس از تحقیقات لازم مشخص میگردد.
1- تهیه طرح آماده سازی
نظر به اینکه آماده سازی زمین، ادامه منطقی و لازم طرحهای جامع و تفصیلی است، لذا این مرحله برای شهرهایی که دارای طرح جامع و تفصیلی هستند به انجام مطالعات و تهیه نقشه های اجرایی و جزئیات شهری محدود می شود، ولی اگر برای شهری طرح جامع و تفصیلی تهیه نشده باشد و یا طرحهای تهیه شده با شرایط موجود شهر مطابقت نداشته باشند، فرآیند تهیه آماده سازی پیچیده تر و طولانی تر می گردد.
2- اجرای طرح آماده سازی
پس از تأئید نقشه های فاز 2، عملیات اجرایی شروع می شود. و تا رسیدن شبکه های اصلی به مرحله جدول و آسفالت ادامه می یابد.
3- واگذاری زمین
پس از رسیدن شبکه های اصلی به مرحله جدول و آسفالت توسط سازمان زمین شهری، واگذاری زمین به متقاضیان مسکن جهت احداث واحدهای مسکونی آغاز می شود و به موازات عملیات ساختمانی واحدهای مسکونی، سایر عملیات باقیمانده در آماده سازی انجام می گیرد.
4-3- فرآیند پس از تهیه طرح
فرآیند پس از تهیه طرحهای شهری در سه مرحله شکل میگیرد:
الف: تصویب، ب: ابلاغ، پ : اجرا.
هریک از این مراحل در طرحهای گوناگون شهری از قبیل طرحهای جامع، تفصیلی، هادی، و... مسیرهای خاص خود را طی می کنند که در پی این مراحل و مسیرها شرح داده خواهد شد.
فرآیند تصویب طرحهای جامع شهری
با استناد به ماده 2 قانون شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، وظیفه بررسی و تصویب نهایی طرحهای جامع شهری و تغییرات آنها در خارج از نقشه های تفصیلی، و همچنین تصویب معیارها و ضوابط و آئین نامه های شهرسازی، بر عهده شورای عالی شهرسازی و معماری ایران نهاده شده است. این شورا در جلسه مورخ 1/4/1371 مراحل بررسی و تصویب طرحهای جامع شهری را با داستناد به بند 1 ماده قانون تأسیس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران به شرح زیر به تصویب رسانده است :
الف: مراحل بررسی و تصویب طرحهای جامع شهرهای با جمعیت بیش از 200 هزار نفر
1- بررسی طرح در شورای شهرسازی استان حداکثر ظرف یک ماه و ارسال گزارش بررسی، به دبیرخانه شورای عالی
تبصره: در صورتی که شورای شهرسازی استان پیشنهاد دهد که تغییرات و اصلاحاتی در آن صورت گیرد زمان انجام آن را نیز تعیین خواهند کرد. بدیهی است در این صورت مهلت شورای شهرسازی استان برای بررسی محدود مجدد طرح و رسیدگی به تغییرات و اصلاحات یک ماه بعد از تاریخ تحویل مجدد؛ طرح خواهد شد ولی به هر حال زمان بررسی طرح در شورای شهرسازی استان جمعاً نباید از دو ماه تجاوز کند.
2- بررس طرح در کمیته های فنی نامبرده در زیر و گزارش نتایج بررسیها توسط دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران :
2-1- کمیته فنی کالبدی؛ متشکل از نمایندگان وزارت کشور، وزارت کشور، وزارت مسکن و شهرسازی، وزارت فرهنگ و آموزش عالی (میراث فرهنگی)، سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت نیرو، وزارت کشاورزی، وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و سازمان برنامه و بودجه (حداکثر 3 جلسه).
2-2- کمیته فنی اجتماعی اقتصادی؛ متشکل از نمایندگان سازمان برنامه و بودجه، وزارت مسکن و شهرسازی، وزارت صنایع، وزارت جهاد سازندگی، وزارت کشور و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
3-2- کمیته فنی ضوابط و مقررات؛ متشکل از نمایندگان وزارت کشور، وزارت مسکن و شهرسازی و وزارت فرهنگ و آموزش عالی (میراث فرهنگی)، (حداکثر 3 جلسه)
3- استماع گزارش دبیرخانه از تلفیق نظرات کمیته ها، مذاکره نهایی و رأی گیری برای تصویب توسط شورای عالی شهرسازی و معماری ایران.
ب: مراحل بررسی و تصویب طرح جامع شهرهای با جمعیت کمتر از 200 هزار نفر طبق مصوبه مورخ 12/6/1369 شورای عالی این مراحل به شرح زیر هستند:
1- بررسی طرح در کمیته های فنی؛ متشکل از نمایندگان اعضای شورای شهرسازی استان، با ترکیب و مدتی که در چند سطر بالا ذکر شده و گزارش نتایج بررسیها توسط اداره کل مسکن و شهرسازی به شورای شهرسازی استان.
2- استماع گزارش اداره کل مسکن و شهرسازی، مذاکره نهایی و رأی گیری برای اتخاذ تصمیم توسط شورای شهرسازی استان.
3- ارائه گزارش شورای شهرسازی استان به شورای عالی شهرسازی و معماری توسط دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری حداکثر ظرف مدت یک ماه برای تصویب شورای عالی
گفتنی است همچنان که در بند 2 فوق ذکر شده، شورای عالی شهرسازی و معماری، مراحل و چگونگی تصویب طرحهای جامع شهرهای زیر 200 هزار نفر جمعیت را قبلاً در مصوبه مورخ 12/6/1369 به شرح زیر معین کرده است :
نحوه تصویب طرح جامع شهرهای زیر 200 هزار نفر براساس سرشماری سال 1365 در شورای شهرسازی استانها موضوع مصوبه 8/2/1357 هیأت وزیران در شورای عالی شهرسازی و معماری مورد بررسی واقع شد و تصمیمات زیر اتخاذ گردید:
1- گزارش هریک از طرحهای مصوب شورای استان باید حداکثر ظرف مدت یک ماه از تاریخ تصویب توسط دبیر شورای عالی شهرسازی و معماری به شورای عالی شهرسازی و معماری ارائه گردد.
2- موارد استثنایی که لازم است در شورای عالی شهرسازی و معماری، بررسی و تصویب شود، قبلاً در شورای عالی شهرسازی و معماری تعیین خواهد شد.
3- نماینده وزارت دفاع در شورای شهرسازی استان توسط وزیر دفاع تعیین خواهد.
4- در موارد خاص که شورای شهرسازی استان، بررسی و تصویب طرح بعضی از شهرها را به دلایل خاص از شورای عالی درخواست نماید، طرح در شورای عالی مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
با توجه به آنچه گفته شد فرآیند تصویب طرحهای جامع شهری یا طرح توسعه و عمران شهر و حوزه نفوذ به طور خلاصه چنین است: اداره کل پس از ارزیابی و بررسی مقدماتی برنامه، آن را در اختیار کمیته فنی شورای شهرسازی استان می گذارد. این کمیته با سه کمیسیون کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و ضوابط و مقررات به ارزیابی فنی برنامه پرداخته و در صورت تأئید، آن را جهت تصویب به شورای شهرسازی ارجاع می دهد. این شورا مرجع نهایی تصویب طرحهای توسعه شهری، شهرهای با جمعیت کمتر از 200 هزار نفر است. اما در مورد شهرهای بزرگتر، برنامه پس از تأئید شورای شهرسازی استان به کمیته فنی شورای عالی شهرسازی و معماری ارجاع میگردد و در این مرحله نیز در صورت مثبت بودن ارزیابی فنی و نظریه شورای عالی، طرح از تصویب میگذرد. در این میان شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در جلسه مورخ 5/4/1374 مقرر کرد که طرحهای جامع برای شهرهای مرکز استان که جمعیت آنها کمتر از 200 هزار نفر از شمول شیوه بررسی در تصویب مصوبه مورخ 12/6/1369 شورای عالی مستثنی گردد و تابع شیوه بررسی و تصویب شهرهایی با جمعیت بیش از 200 هزار نفر شود.
فرآیند تصویب طرحهای تفصیلی
تصویب طرحهای تفصیلی بر عهده کمیسیون ماده 5 قانون تأسیس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران است که در استانها به ریاست استاندار تشکیل می شود و دبیر آن اداره کل مسکن و شهرسازی است.
کمیسیون ماده 5 براساس ضوابط کلی طرح جامع شهر، طرح تفصیلی را بررسی و تصویب می کند. فرایند بررسی و تصویب آن چنین است که در هریک از مراحل مربوط طرح تفصیلی در جلسات کمیته فنی که برحسب اعلام اداره کل در محل تشکیل می شود، مورد رسیدگی قرار می گیرد و پس از تأئید توسط کمیته فوق الذکر به کمیسیون ماده 5 قانون تأسیس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران ارائه می گردد. این کمیسیون برنامه را مورد رسیدگی قرار داده و تصویب می کند و در مواردی که تغییرات یا اصلاحاتی در آن انجام شود که بر اصول کلی و اساس طرح جامع شهر مؤثر باشد و تغییرات دیگری را به وجود آورد، این موارد باید به تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری برسد. افزون بر این، کمیسیون ماده 5 با لحاظ کردن ضوابط کلی طرح جامع می تواند ضوابط و عناصر کاربری اراضی و تراکم ساختمانی مندرج در طرح تفصیلی مصوب را نیز تغییر دهد.
فرآیند تصویب طرحهای هادی
در فرآیند تصویب طرحهای هادی، گرچه قانون با صراحت ذکری از مرجع مجاز برای تصویب طرحهای هادی نشده است، ولی در عمل، وزارت کشور انها را تصویب می کند. زیرا در بند 2 ناده 3 قانون تغییر نام وزارت آبادانی و مسکن به وزارت مسکن و شهرسازی نام وزارت کشور ذکر گردیده است. مستفاد از جزء دوم بند 2 ماده 99 الحاقی به قانون شهرداری مصوب سال 1345 که تاکنون لغو نگردیده وزارت کشور مجاز به تصویب و تأئید این قبیل طرحها می باشد. بنابراین برای بررسی و تصویب طرحهای هادی، پس از تهیه طرح اولیه، جلساتی با شرکت مسئولان دفتر فنی و کارشناسان شهرسازی تشکیل می شود و پس از توضیح کامل تهیه شده مورد بررسی قرار میگیرد و از نظرات اکثریت درباره طرح صورت جلسه ای تهیه می شود تا کارشناسان مرتبط با آن، طرح را اصلاح کنند. در صورت نیاز نیز جلسه ای دیگر تشکیل می شود و طرح به تصویب همه همکاران می رسد. پس از تهیه طرح اولیه و تصویب آن، کارشناسان یاد شده به محل اعزام می شوند و طرح تهیه شده را با محل تطبیق داده، امکانات اجرایی آن را بررسی می کنند. در صورت ضرروت، اصلاحات لازم انجام می شود و پس از نظرخواهی از شورای شهر و شهرداری، طرح مذکور را به تصویب مقامات محلی می رسانند. در مرحله بعدی طرح نهایی و گزارش مربوط به آن تهیه شده، در سه نسخه تکثیر می شود و پس از تأئید توسط کارشناسان شهرسازی به تصویب مدیر کل دفتر فنی می رسد. ضوابط شهرسازی در طول تهیه طرح آنچه فرآیند بررسی و تصویب انواع طرحهای شهری برای ساز و کار مدیریت شهری اهمیت دارد، توجه به ضوابط موزد عمل شهرسازی و ساختمانی در طول تهیه طرح تا زمان تصویب هر یک از طرحهای هادی، جامع و یا تفصیلی است. بر این اساس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در جلسه مورخ 9/10/1370 ضوابط شهرسازی و ساختمانی را از زمان تهیه تا تصویب طرحهای هادی، جامع و تفصیلی، به شرح زیر تصویب کرده است:
1- هنگامی که طرح هادی یا جامع در دست تهیه است، تا زمان ابلاغ طرح تصویب شده، ضوابط طرح مصوب قبلی (و در صورتی که شهر فاقد طرح باشد، ضوابط و مقرراتی که شهردار قبلاً به آنها عمل کرده) ملاک عمل خواهد بود.
2- مدت رسیدگی شوراهای شهرسازی استان به طرحهای جامع شهری حداکثر یک ماه است. اگر شورای شهرسازی استان پیشنهاد کند که تغییرات و اصلاحاتی در طرح اعمال شود، همان شورا زمان انجام اصلاحات را که نباید از یک ماه بیشتر باشد تعیین خواهند کرد. به هر حال زمان رسیدگی و اعمال تغییرات و اصلاحات جمعاً نباید از دو ماه تجاوز کند.
3- زمانی که طرح تفصیلی، براساس طرح جامع مصوب قبلی در دست تهیه باشد، جز قسمتهایی که باید قبل از تعیین موقعیت و مساحت دقیق زمین برای کاربریهای عمومی و خدماتی و وضع دقیق و تفصیلی شبکه عبور و مرور، احتیاطاً مورد محافظت قرار گیرند و اجازه تفکیک و ساخت و ساز آنها داده شود، در بقیه قسمتها، تفکیک زمین و احداث ساختمان طبق ضوابط و مقررات مصوب طرح جامع مجاز خواهد بود. نقشه موضوع این بند که توسط تهیه کنندگان طرح تفصیلی، در مقیاس 1:2000 یا 1:2500 براساس دستورالعمل یا شیوه نامه وزارت مسکن و شهرسازی تهیه می وشد و همراه با مدارک و نقشه های وضع موجود تحویل خواهد گردید باید به تصویب کمیسیون ماده 5 برسد.
فرآیند تصویب طرح جامع شهرستان
شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در جلسه مورخ 1/8/1374 شیوه بررسی و تصویب طرحهای جامع شهرستان را به شرح زیر تعیین کرد:
الف: کلیه طرحهای جامع شهرستانهایی که دارای شرایط زیر باشند، برای بررسی و تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران مطرح می شود:
1- شهرهایی که مرکز استان هستند.
2- شهرهایی که مرکز آنها براساس آخرین سرشماری عمومی بیش از 200 هزار نفر جمعیت دارد.
3- شهرهایی که جمعیت آنها براساس آخرین سرشماری عمومی بیش از 400 هزار نفر است.
ب : نتیجه بررسی طرحهای جامع شهرستان، پس از طرح در کمیته های فنی شهرسازی استانها اعلام نظر شوراهای مذکور، برای تصویب نهایی به شورای عالی شهرسازی و معماری ایران گزارش می شود و مدت بررسی این طرحها درکمیته فنی شورای شهرسازی استان حداکثر پنج جلسه است. اعضای شورای عالی اسامی شهرستانهایی را که مایلند نماینده آنها نیز در جلسه شورای شهرسازی استان شرکت کند، به وزارت مسکن و شهرسازی ارسال خواهند کرد تا از آنها برای شرکت در جلسه دعوت شود.
فرایند تصویب طرح ساماندهی سیستم حمل و نقل شهری
کارفرما، مسئولیت بررسی و تصویب طرح را از طریق تشکیل کمیته ای موسوم به کمیته فنی و بازنگری، طی مدت منعقد در قرارداد، برعهده خواهد داشت. تعیین زمان جلسات برای دریات گزارش عملکرد مشاور و دیگر جلسات مورد نیاز نیز با کارفرما خواهد بود. مشاور طرح حداقل باید موارد ذیل را برای استفاده در هر جلسه از کمیته بازنگری طرح تهیه کند:
گزارشهای لازم همراه با نقشه های مرتبط، دو هفته قبل از تشکیل جلسه.
ارسال کتبی موارد درخواست، در موعد معین برای پیشبرد انجام مطالعات
کمیته فنی و بازنگری، تصویب کلیه برنامه ها و نیز تجزیه و تحلیلهای مربوط به آنها را که در هر مرحله توسط مشاور تهیه میشود، به عهده خواهد داشت. ادامه کار مشاور در مراحل بعدی منوط به تصویب گزارشهای مراحل قبلی و اعلام آن به مشاور طی مدت مندرج در قرارداد است. بدیهی است در هر مرحله از تصویب مطالعات طرح پس از تأئید کمیته فنی و بازنگری، طرح مذکور باید در شورای هماهنگی ترافیک استان به تأئید نهایی اعضای آن شورا برسید.
ابلاغ و اجرای طرحهای شهری:
الف: طرح جامع شهری پس از تصویب از طریق وزارت کشور جهت اجرا به شهرداری مربوط ابلاغ می گردد؛ شهرداری مجری کلیه اجزای برنامه پیشنهادی نیست، زیرا برنامه های توسعه شهری به عنوان یک برنامه میان بخشی قلمداد می شود و هرکدام از سازمانهای دیگر مسئول اجرای برنامه های بخش مربوطه می باشند. شهرداری علاوه بر اجرای آن دسته از برنامه های عمرانی پیشنهادی که در چارچوب وظایف آن قرار میگیرد، مسئولی کنترل و نظارت بر توسعه شهر از طریق صدور پروانه ساختمانی را برعهده داشته و از طرفی تفکیک اراضی واقع در محدوده قانونی و حریم شهرها و اقدامات عمرانی کلیه وزارتخانهها و مؤسسات دولتی و خصوصی نیز با موافقت کتبی شهرداری، مطابق نقشه های توسعه شهری انجام می گیرد.
ب: طرحهای تفصیلی نیز توسط شهرداریها به اجرا درمیآید و اداره کل مسکن و شهرسازی استان مسئول نظارت براجرای مراحل مختلف برنامه های طرح تفصیلی است.
پ : فرایند ابلاغ و اجرای طرحهای هادی نیز بدین ترتیب است: در مرحله آخر تهیه کنندگان طرح به محل عزیمت کرده و در جلسه شورای فنی استان شرکت می کنند و پس از تصویب طرح در شورای مذکور با حضور شهردار، شورای شهر و استانداری، دو نسخه از طرح هادی و گزارش مربوطه به پیوست آن جهت اجرا و ابلاغ به شهرداری و به استانداری تحویل می گردد.
دفتر فنی وزارت کشور با توجه به مسائل شهرسازی اقدام به تهیه طرح هادی و پس از تصویب، جهت اجرا به شهرداریهای مربوطه ابلاغ می کند.
طرحهای جزئیات شهرسازی و طرح جامع حمل و نقل شهری نیز توسط شهرداریها به مرحله اجرا در می آید. اجرای طرحهای آماده سازی زمین بر عهده اداره کل مسکن و شهرسازی استان می باشد که از طریق انعقاد قرارداد با پیمانکار انجام می گیرد.
بنابرآنچه گفته شد پس از آنکه سازمانها و ارگانهای ذی ربط، طرحهای شهری را بررسی و تصویب کردند، طرح برای اجرا به شهرداری ابلاغ می شود و آنگاه شهرداری آن را به اجرا در می آورد.
5- مسائل تهیه طرحهای شهری در ایران
5-1- مسائل فرایند تهیه طرح:
هر فعالیت و طرحی، زمانی موفق خواهد بود که پیامدهای آن با اهداف مورد نظر، منطبق باشند. تطبیق اهداف متعالی سیاستگذاران طرحهای جامع شهری نیز زمانی برآورده می شود که اصول حاکم بر تهیه و اجرای هر طرح جامع شهری به طور صحیح انتخاب به کار گرفته شده باشد. به طور کلی پیامدهای تهیه طرحهای جامع شهری را طی سالهای گذشته می توان به دو دسته آثار مثبت و آثار منفی تقسیم کرد. سیاستگذارانف تهیه کنندگان و مجریان طرحهای شهری طی سالیان گذشته تلاش کرده اند از طریق تهیه و اجرای طرحهای جامع شهری با توجه به ضرورتهای عصر کنونی، فرهنگ شهرسازی پیش اندیشیده را در جامعه شهرنشینکشورمان ترویج کنند. مجموعه این تلاشها همراه با انگاره هایی که از تدوین ضوابط و مقررات کالبدی و فضایی این طرحها برای نظم دادن به شهر به وجود آمده است، از آثار مثبت تهیه طرحهای جامع شهری به شمار می رود. اما به رغم آنکه نمی توان از آثار مثبت تهیه طرحهای جامع شهری غافل شد، متأسفانه به سبب مسائل و مشکلات متعدد، و همچنین تنگناها و محدودیتهای نظام برنامه ریزی شهری کشور، تهیه طرحهای جامع شهری، در شهرهای کشور آثار منفی هم بر جای گذاشته است.
بررسی وضع موجود شهرهای کشور حاکی از آن است که بین واقعیت (وضع موجود) و تصویری که طرحها از شهر به دست داده اند، فاصله و تفاوت قابل توجهی وجود دارد.
از سوی دیگر نادیده گرفتن فرایندهای شهرنشینی ایران طی سالهای گذشته در روند تهیه طرحهای جامع، نتایج و مسائلی را به وجود آورده است که نمودهای فیزیکی آن در پیرامون کلانشهرها و حتی شهرهای متوسط ایران آشکارا قابل مشاهده هستند که به مهمترین آنها اشاره می کنیم:
- گسترش شهر در امتداد جاده های برون شهری
- شکل گیری روستا – شهرهای حاشیه شهرها
- تشکیل مجموعه های از هم گسیخته شهری
- عقب ماندگی اسکانهای خارج از محدوده.
- نابودی محیط زیست و منابع طبیعی نواحی بلافصل شهر که از حوزه نظارت قانونی شهرها خارج هستند.
اگر طرحهای جامع تهیه شده شهری در سطح منطقه شهری موفقیتی نداشته اند، تعجبی ندارد. زیرا اهداف اصلی هر طرح مشخص و رسا نبوده ، در آنها تقلید و اقتباس به چشم می خورد. برآورد هزینه ها برای انجام پیشنهادها انجام نمیشده، اعتبارات بخش دولتی و خصوصی و همچنین نیروهای متخصص و عوامل اجرایی مصوبات آن تأمین نشده است؛ روشهایی برای رسیدن به اهداف طرح نیز پیشنهاد نگردیده و ضوابط و مقررات آن به طور کامل تهیه و تدوین نشده است. در یک بررسی که درباره طرحهای شهری طی 25 سال گذشته انجام گرفته است به پنج محور عمده اشاره شده که باعث عدم تحقق اهداف طرحهای جامع شده اند:
اول آنکه امکان پیش بینی صحیح در بخشهای اقتصادی و اجتماعی وجود ندارد. دومین علت عدم توجه به امکانات مالی و موانع اجرای طرح است که اثرات اقتصادی طرح برشهروندان و کشور ذکر شده. بی وتجهی به نقش مردم در شکل گیری شهر سومین علت را تشکیل می دهد. این بی توجهی منجر به تهیه طرحهای تحمیلی و مصنوعی گردیده و بدین ترتیب طرح در راستای تحقق اهداف در هدایت مردم با مشکل مواجه می شود. انعطاف ناپذیر بودن و غیر واقع گرا و بلند پروازانه بودن طرح در عدم موفقیت آن نیز نقش دارد. به این علل می توان عوامل دیگری را اضافه نمود، مانند: عدم وجود مکانیزم و مدیریت مناسب برای ارزیابی طرح در مقاطع مختلف، عدم تطابق اهداف با پیشنهادات و بالاخره عدم هماهنگی بین وزارتخانه ها و نهادهای موجود و همین طور عدم هماهنگی بین آنها و قانون در اجرای سیاستهای طرح.
5-2- نقش و جایگاه مدیریت شهری در تهیه و اجرای طرحها: هرچند سابقه شهرنشینی در ایران بسیار طولانی است، سابقه برنامه ریزی شهر بسیار کوتاه است. تا پیش از این نظام شهرنشینی بر شکل گیری شهرها به صورت مستقیم و ارگانیک استوار بود که از عوامل محیطی اعم از جغرافیایی، فرهنگی، اقتصادی و...تأثیر می گرفت. اما در دهه های اخیر که شهرها به تحولات شگرف تکنولوژی، اجتماعی و اقتصادی رسیده اند، تلاش برای متحول ساختن نظام شکل گیری شهرها و سوق دادن آن به سوی شکل دهی متناسب، با فراز و نشیبهایی بسیار روبه رو گردیده است. اکنون، حاصل این تلاشها، از یک سو در چارچوب انگاره های طرحهای رایج توسعه شهری و از سوی دیگر در ضوابط و مقررات و قوانین مدرن و همچنین سیمای کالبدی و فضای موجود شهرها متجلی است. با این حال، اگرچه فرایند نظری تهیه طرحهای شهری در ایران همچنان بر مدل قدیمی شناخت / تحلیل / طرح متکی است، در جوامع پیشگام کم کم خصلات استراتژیک (راهبردی) گرفته و برنامه ریزی شهری، از یک سو به برنامه ریزی فضایی و از سوی دیگر به برنامه ریزی عمل گرایش می یابد و طرحهای استراتژیک و ساختاری جایگزین طرحهای جامع می گردد. در حالی که متأسفانه تاکنون نه تنها ساز و کار مدیریت شهری در ایران در روند تهیه طرحهای شهری، اغلب نقشی انفعالی داشته بلکه از مشارکت مردمی و نظرسنجی از مردم در روند تهیه طرحهای شهری نیز بهره ای نبرده است. طرحهای شهری تهیه شده از سوی نهادهای تهیه کننده طرح و مهندسان مشاور، به صورت آماده و قطعی برای استفاده کنندگان (مردم) و مجریان (ساز و کار مدیریت شهری) ارائه می شود و این از بنیادی ترین ضعفهای ناشی از فرایند تهیه طرحهای شهری در ایران است. اکنون ساز و کار مدیریت شهری (شهرداری) مسئول اجرای طرحهای توسعه شهری است. وظایف مدیریت شهری نیز در اجرای طرحهای توسعه شهری به طور کلی به دو دسته عمده نظارتی و عملیاتی تقسیم می شود. طبق ماده 22 قانون نوسازی و عمران شهری (مصوب 17 آذر 1347)، شهرداریها دارای اختیار نظارت بر طرز استفاده از اراضی داخل محدوده و حریم شهر از جمله تعیین تعداد طبقات و ارتفاع و نوسازی کیفیت ساختمانها براساس نقش جامع شهر و منطقه بندی آن با رعایت ضوابط و معیارهایی که از طرف شورای عالی شهرسازی و معماری تعیین شده و به وسیله وزارت کشور ابلاغ میشود، هستند و با استفاده از اختیارات فوق مکلف به مراقبت در رشد متناسب و موزون شهرها و تأمین تسهیلات لازم برای زندگی اجتماعی خواهند بود.
همچنین طبق تبصره 4 ماده 26 قانون مزبور، حتی وزارتخانه و مرسسات دولتی وابسته به دولت و مؤسسات خیریه برای ایجاد ساختمان مؤسسات خود، مکلف به دریافت پروانه ساختمان از شهرداری و رعایت ماده 100 قانون اصلاحی شهرداری مصوب سال 1345 و سایر مقررات مذکور در قانون شهرداریها و .... هستند.
به این ترتیب به طور کلی در قبال آن بخش از فعالیتهای شهری که به عملیات ساختمانی بخشهای خصوصی و دیگر بخشهای عمومی جامعه اختصاص دارد، شهرداریها مکلفند که به درخواست صدور پروانه ساختمانی آنها طبق ضوابط پاسخ دهند و بر مطابقت عملیات ساختمانی و عمرانی با ضوابط و مقررات طرحهای توسعه شهری نظارات و کنترل کنند، و در صورت حصول اطمینان از مطابقت نوع کاربری زمین، تراکم و سایر ابعاد با در نظر گرفتن اصل و ضوابط طرحهای توسعه شهری(اعم از طرحهای جامع یا هادی یا تفصیلی) مجوزهای لازم را صادر کنند. پس از آن نیز باید به جریان عملیات از نظر رعایت اصول فنی نظارت داشته باشند و دست آخر پایان کار عمیلات ساختمانی را صادر نمایند.
آن بخش از وظایف مدیریت شهری که رأساً از سوی شهرداری یا توسط پیمانکاری طرف قرارداد شهرداری، در چارچوب فعالیتهای عمرانی شهر به انجام می رسد، از جمله وظایف عملیاتی مدیریت شهری به شمار می رود. به استناد ماده 1 قانون نوسازی و عمران شهری، نوسازی و عمران و اصلاحات اساسی و تأمین نیازمندیهای شهری و احداث و اصلاح و توسعه معابر و ایجاد پارکها و پارکینگها (توقفگاه) و میدانها و حفظ و نگهداری پارکها و باغهای عمومی موجود و تأمین سایر تأسیسات مورد نیاز عمومی و نوسازی محلات و مراقبت در رشد متناسب و موزون شهرها از وظایف اساسی شهرداری قلمداد شده است. قدر مسلم آنکه تبعیت از عملیات عمرانی مذکور و مطابقت آنها با مفاد طرحهای شهری مصوب همان شهر از سوی شهرداری کاملاً ضروری و لازم الرعایه است. بر همین اساس، تأمین منابع مالی برای عملیات عمرانی شهر در موارد 2 تا 14 قانون مذکور از محل وصول عوارض خاص سالانه از کلیه اراضی و ساختمانها و مستحدثات واقع در محدوده قانونی شهر پیشی بینی گردیده و در نظر گرفته شده است. افزون بر آن، شهرداریها مشمول ماده 2 قانون نوسازی و عمران شهری هستند و مکلفند با راهنمایی وزارت کشور، برنامه پنج ساله عملیات نوسازی و عمران و اصلاحات شهر را براساس نقشه جامع شهر (در صورتی که شهر فاقد نقشه جامع باشد، براساس احتیاجات ضروری آن شهر) و با رعایت اولویت آنها در حدود منابع مالی مقرر در قانون نوسازی و عمران و سایر امکانات مالی شهرداری تنظیم کنند و پس از تصویب انجمن شهر، (شورای شهر) و تأئید وزارت کشور، طرحها را براساس آن اجرا کنند. اگرچه در طرحهای توسعه شهری (از دیدگاه نقش و جایگاه مدیریت شهری)، اطلاع رسانی صحیح و آشنا کردن مردم با کم و کیف طرحهای مصوب توسعه شهری اهمیت بسیار دارد، متأسفانه ساز و کار مدیریت شهری کمتر به آن توجه کرده است. به طوری که امروزه منشاء بسیاری از تخلفات ساختمانی و عمرانی شهرهای کشور از عدم آگاهی و شناخت مردم با مواد مصوب سرچشمه می گیرد. عده ای هم از مفاد طرح به صور گوناگون آگاه می شوند، با استفاده از ترفندهایی، از عدم آگاهی مردم سوء استفاده کرده، حقوق دیگران را ضایع می کنند، تا موجبات سودجویی را برای خود فراهم آورند. حال آنکه در ماده 17 قانون نوسازی و عمران شهری پیش بینی شده همین که طرح مصوب انجمن شهر (شورای شهر) از طرف وزارت کشور تأئید و برای اجرا به شهرداری ابلاغ شد، شهرداری مکلف است ظرف یک ماه جزئیات طرح مصوب و تاریخ شروع و مدت تقریبی آن را جهت اطلاع عموم اعلام نماید. همچنین شهرداریها ملف هستند ظرف سه ماه پس از اعلام آن، نسبت به پرداخت قیمت اراضی و اماکن و مستحدثات و مشمول طرح مصوب با رعایت مفاد ماده 20 قانون نوسازی و عمران اقدام لازم را معمول دارند.
5-3- جمع بندی: به طور کلی مبانی نظری تهیه طرحهای شهری در ایران عمدتاً برخاسته از مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری ایران و نیز متکی بر قانون تغییر نام وزارت آبادانی و مسکن به وزارت مسکن و شهرسازی است. لیکن دیدگاههای نظری آن از جریانات توسعه شهری در سطح جهانی سرچشمه می گیرد. توسعه شهرنشینی در ایران نسبت به جوامع صنعتی یک قرن تأخیر داشت و هر چند که فرایند و حتی خصوصیات شهرنشینی در کشورهای توسعه نیافته به کلی با کشورهای صنعتی متفاوت است (در واقع یک جریان برونزا به شمار می رود)، حاصل کار در اصل تفاوتی ماهوی ندارد. زیرا حال توسعه، شکل گرفتن تجمعات عظیم انسانی و اسکان در مجموعه های بی انتظام شهری است. تحولات شهرسازی دویست سال گذشته جهان صنعتی و صد سال گذشته ایران، جز در زمان و مکان، تفاوت ندارد. مشکل اصلی در هر دو، تأخیر در ادراک ضرورتها و واقعیتها، و خامی در تدبیر و اندیشه های شهرسازی است. یعنی آنچه شهرهای اروپایی به شهادت مفاد منشور آتن در اویل قرن بیستم با آن رو به رو بودند، اکنون به ما رسیده است. درست در زمانی که اصل منشور آتن در چهارمین کنگره معماران مدرن زیر نظر لوکوربوزیه به تصویب می رسید و بر ارزشهای انسانی و معماری در شهرها تأکید می شد. در سال 1993 میلادی برابر 1313 هجری خورشیدی سر تیپ کریم آقا بوذر جمهری کفیل شهرداری تهران به روش بارون هوسمان شهردار پاریس (1896-1853 ) که تحت حمایت ناپلئون سوم به نوسازی پاریس پرداخت، با قدرت رضا شاهی، خیابانهای جدید تهران را در بافت قدیم شهر می گشود و هر روز پرچم سرخی بر فراز محله ای به اهتزاز در می آمد و گروه گروه ساکنان آن به محله های جدید پیرامون شهر رانده می شدند و بدون ارج گذاری به تاریخ، ساختمانهای جدید دولتی بر ویرانه های میراث تاریخی دوره قاجار بنا می شد. درآن موقع، دو دهه از زمان انتشار کتاب پاتریک گدس به نام شهرها در تحول در 1915 می گذشت. او در کتاب خود خاطر نشان میکرد که ارگانیسم شهری را بایست به مثابه تجمع بشری دانست که در مسیر تحول خود همواره متأثر از محیطهای دور و نزدیک خویش است. گدس می خواست همه یافته های علمی، در راه رسیدن به این هدف به کار گرفته شوند. از دیدگاه او شهر سیستم پیچیده ای متشکل از ساختارها و مقوله های گوناگون و طبعاً موضوعی میان رشته ای است. بنابراین، متدولوژی سنتی شهرسازی که از یک رشته عملیات حرفه ای و فیزیکی براساس برداشتهای تجربی و ادراکات شخصی شهرسازی سرچشمه می گرفت، باید بر پایه الگوی علمی بررسی / تحلیل / طرح و پس از درک همه جوانب و وجوه به طور جامع انجام پذیرد. نظریات گدس مدت 60 سال بر تفکر شهرسازی علمی سایه انداخته بود. بر پایه همین اندیشه بود که مدل یا الگوی طرحهای جامع به عنوان متدولوژی شهرسازی شکل گرفت. این طرز تفکر در سالهای 1932 و 1947 در انگلیس و در سالهای 1938 و 1949 در ایالات متحده امریکا جنبه قانونی یافت.
بیست و پنج سال تجربه شهرسازی بعد از جنگ جهانی در اروپا، مشکلات این رویکرد یا طرز تفکر را نیز به تدریج آشکار کرد: از یک سو اعترلض معماران جوان گروه ده به تقسیمات عملکردی (مسکن، کار، فراغت و حمل و نقل) منشور آتن و از سوی دیگر تئوری سیستم که در سال 1954 توسط برتالنفی تدوین شد بر تفکر شهرسازی اثر گذاشتند و در اثر این جریانات فکری، ساختگرایان کوشیدند در مخالفت با مقولات عملکردگرایی به شهر همچون یک کلیت واحد نگاه کنند. هرچند تئوری سیستم ثابت کرد که سرشت سیستمها جامع و میان رشته است اما اقرار داشت که برای شناخت کلیت سیستمهای باز، هیچ معیاری در دست نداریم تا بگوییم که در شناسایی سیستم، تمام خصایصی خاص آن را در نظر گرفته ایم. بازهم تحت تأثیر این جریانها بود که گروه مشورتی برنامه ریزی به سال 1964 در انگلیس لایحه قانونی شهرسازی را تهیه کرد و این لایحه مبنای قانونی شهرسازی جدید (1969 – 1971) انگلیس قرار گرفت و براساس آن، طرحهای جامع که طرح توسعه و عمران نامیده می شدند، منسوخ شدند و مدل طرحهای ساختاری جایگزین آن گردید. مک لوئین، یکی از اعضای این گروه در سال 1969 کتاب برنامه ریزی شهری و منطقه ای یا رویکرد سیستمی را منتشر کرد و جورج چرویک در سال 1971 در تکمیل مباحث آن، کتاب مشهور خود نگرش سیستمی برنامه ریزی را انتشار داد، که نظرات گرد آمده در آن، در مفاهیم و اندیشه شهرسازی، متدها و مدلهای آن، تحولی اساسی پدید آورد. در همین احوال، در سال 1345 خورشیدی شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در ساز و کار برنامه ریزی و طرح ریزی شهری در ایران، تشکیل شد و نخستین قرارداد تهیه طرح جامع، در سال 1347 برای شهر تهران منعقد شد. اکنون نیز بیش از سه دهه از تجربه تهیه طرحهای شهری در ایران می گذرد و در این مدت شهرداریها و نهادهای شهرسازی تجربیاتی بسیار کسب کرده اند. طی همین زمان، الگوی تهیه طرحهای شهری در ایران بارها مورد نقد و بررسی قرار گرفته البته بدون بحث در مبانی تئوریک و مشکلات کاربردی و روشهای مطالعاتی آن کم و بیش مطرح شده است. براین اساس، تغییرات صورت گرفته در محتوا و روشهای نظری طرحهای شهری نقد و بررسی قرار گرفته البته بدون بحث در مبانی تئوریک و مشکلات کاربردی و روشهای مطالعاتی آن کم و بیش مطرح شده است. براین اساس، تغییرات صورت گرفته در محتوا و روشهای نظری طرحهای شهری بسیار ناچیز بوده، تغییرات آن نیز به طور عمده صوری و عرضی بوده است (برای نمونه، تغییر عنوان طرح جامع به طرحهای توسعه و عمران و نفوذ هیچ اثر محسوسی برجای نمی گذارد، زیرا در مبانی نظری تهیه طرح جامع و طرح توسعه و عمران و نفوذ تغییر عمده ای صورت نمی گیرد. طرح جامع تهران نیز که بنا به ملاحظاتی به طرح ساماندهی تغییر نام یافت، عیناً مطابق الگوی طرح جامع تهیه شد، و در مبنای نظری و روش تهیه آن تغییری به دنبال نداشت).
هم اینک مبانی نظری تهیه طرحهای شهری در ایران بر مدل پوزیتیویستی شناخت / تحلیل / طرح / سیاست می باشد که به مفهوم رسیدن به اهداف و سرانجام ارزیابی و سیاستگذاری برای اجراست.
به این ترتیب، به رغم آنکه مبانی نظری تهیه طرحهای شهری در ایران به طور عمده تغییراتی محتوایی نداشته اند، روند تهیه طرحها و مبانی نظری آنها در بیشتر کشورهای توسعه یافته به ویژه از اواخر دهه هفتاد و اوایل دهه هشتاد به بعد دستخوش تغییراتی بنیادی شد. طی این سالها، طرحهای شهری کم کم خصلت استراتژیک (راهبردی) گرفتند و برنامهریزی شهری، هم به برنامه ریزی فضایی و هم به برنامه ریزی عمل گرایش یافت. این تحولات به جای صرف نیرو برای شناخت جامع موضوعی، تلاش خود را متوجه تحلیل جامع مسأله بر پایه شیوه ها و متدهای تحلیل سیستمی کرده است، زیرا هم در عمل و هم در تئوری مشخص شده است که حل مسأله بیش از هر چیز مستلزم صورت بندی درست از صورت مسأله است. هم اینک در بسیاری از کشورهای توسعه یافته، مبانی نظری تهیه طرحهای شهری برخلاف ایران، در چارچوب طرحهای استراتژیک استوار شده و افزون بر آن تغییرات اساسی دیگری نیز در مبانی طرحهای شهری صورت گرفته است که جهت کلی آنها به سمت مردمی تر شدن بیشتر و انطباق افزون تر با درخواستهای جامعه مدنی بوده است. تغییر از معیارهای فیزیکی محض کاربری زمین به مجموعه ای از معیارهای اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی؛ تغییر روش عوامل فنی تکنیکی به عوامل سیاسی مشارکتی در طرح و سیاست؛ و گرایش به مدیریت گرایی و قدرت دادن به نهادهای محلی، از دیگر تغییرات اساسی در مبانی نظری تهیه طرحهای شهری در کشورهای پیشرفته بود که نظام برنامه ریزی شهری در ایران هنوز از آن بی بهره است.
پایان
